Christ bearing the Cross

 Christ Bearing the Cross

By George E. Georgas, Fencing coach, Pammachon & Swordsmanship instructor

Christ bearing the Cross. This Byzantine icon of 15th cent which is probably unique is showing Christ carrying the Cross to Golgotha. The icon has anachronisms. The first is that Christ wear the dress of a Roman emperor of 15th cent and the second are the Roman legionaries who escort our Lord are wearing interesting armors and they are holding interesting weapons. The soldier right to Christ wears a 15th cent full plate of Italian origin, he has an Italian helmet a spear with the banner of SPQR and he has a long sword. The soldiers to the left they wear classical Eastern Roman armors. We can see lamellar type of armors, scale mails but also plate armor. All the soldiers have long swords, some they are holding spears and one he has a small shield (buckler). The icon was made from a Greek icon maker Nicolaos Tzafouris who he was working in the city of Candia (now Iraklion) in Crete at the time when Crete was under the control of Venice.
From this Greek made Holy icon we can take the following information. The weapons and armors that the soldiers, archontes and officers used, they did not have differences from the weapons and armors that the Western European kingdoms were use. It is obvious that neither the martial art of the Byzantines was different from other Europeans.

Credit Line: Bashford Dean Memorial Collection, Funds from various donors, 1929
Accession Number: 29.158.746
Medium: Oil and tempera on wood, gold ground
Dimensions: 27 1/4 x 21 1/2 in. (69.2 x 54.6 cm)
Classification: Paintings


The art of archery of early Eastern Roman period

By George E. Georgas, Fencing coach, Pammachon and Historical swordsmanship instructor

To my friend Spyros Bakas

The Byzantine martial art or better say the martial education of Byzantines is a very broad group of many things to study. One of them is the long distance combat that was very important in Byzantine high strategy. Many battles won with the correct use of the archers and the horse archers. But with what way the archers were using their bows? There are enough schools of archery in the world and each have their way. What equipment they had the archers? Are they footman or are they horse archers?
The books that described the high strategy of the Romans they give too may details of the equipment of the soldiers but the authors did not give details of what techniques used in training for melee combat neither for long distance combat. For this reason to know the way of exercises and how they were using their weapons, we study many sources. One of them is the work of Romans or foreign historians, scribers, doctors and others of each period that we want to study.

Procopius of Caesarea was a prominent of early Eastern Roman period from Palaestina Prima. He is one of the last major historians of the ancient Western world. He had an elite education in the Greek classics and also rhetoric at the school of Gaza or at Constantinople or at Berytus. Procopius became adsessor (legal advisor ) to the Magister Millitum Belisarius, who was one of the generals of Justinian the Great. Procopius is the author also of the History of the Wars (in Greek: Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι). On these books the author describes the war of emperor Justinian the great. From there we have a very important note because Procopios describes the Roman way of archery on this period. At the begging he describes how the ancient Greek archers they were fight and what equipment they use and then he describes how the bowmen of his days fought.

…But the bowmen of the present time go into battle wearing corselets and fitted out with greaves which extend up to the knee. From the right side hang their arrows, from the other the sword. And there are some who have a spear also attached to them and, at the shoulders, a sort of small shield without a grip, such as to cover the region of the face and neck. They are expert horsemen, and are able without difficulty to direct their bows to either side while riding at full speed, and to shoot an opponent whether in pursuit or in flight. They draw the bowstring along by the forehead about opposite the right ear, thereby charging the arrow with such an impetus as to kill whoever stands in the way, shield and corselet alike having no power to check its force.
Still there are those who take into consideration none of these things, who reverence and worship the ancient times, and give no credit to modern improvements. But no such consideration will prevent the conclusion that most great and notable deeds have been performed in these wars. And the history of them will begin at some distance back, telling of the fortunes in war of the Romans and the Medes, their reverses and their successes.’

Procopius of Caesarea, History of the Wars Book 1, I

Το άθλημα της πάλης στο Βυζάντιο και η επιβίωση του στις μέρες μας

Αγώνες πάλης από την πρώτη μέρα του πανηγυριού των Αγίων Αποστόλων στο Σόχο.
Αγώνες πάλης από την πρώτη μέρα του πανηγυριού των Αγίων Αποστόλων στο Σόχο.

Του Γεώργιου Ε. Γεωργά προπονητή ξιφασκίας, εκπαιδευτή Παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Τα αθλήματα σε όλη τη περίοδο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εκτός από τη γυμναστική προσέγγιση, την ευεξία και τη προετοιμασία για πολεμικές επιχειρήσεις, είχαν να κάνουν και με την ιατρική.Οι ασκούμενοι εκπαιδεύονταν ανάλογα για αυτό που τους χρειάζονταν. Για παράδειγμα οι στρατιώτες της πρώιμης περιόδου εξασκούνταν στο Πάμμαχον. Μια μέθοδο που θα την χρειάζονταν στο πεδίο της μάχης. Οι Ρωμαίοι γιατροί και μοναχοί που ασχολούνταν με την ιατρική πρότειναν αθλήματα στους ασθενείς τους για να τους βοηθήσουν να θεραπευτούν γρηγορότερα από την νόσο που είχαν.

Ο Διγενής Ακρίτας παλεύοντας με τον Χάρο. Η πάλη / το πάμμαχον έχει περάσει στη Ρωμαϊκή λαϊκή τέχνη μέσα από το έπος του Ακρίτα. Έργο του Δημήτρη Σκουρτέλη.

Ένα από τα αθλήματα ήταν και η πάλη που η ρίζα του τουλάχιστον για τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν η αρχαία Ελλάδα. Η πάλη συνεχίστηκε να εξασκείτε ως μέσο άθλησης αλλά και σαν πολεμική τέχνη σε όλη τη διάρκεια ζωής της αυτοκρατορίας. Πληροφορίες για αυτό παίρνουμε από ιατρούς της εποχής αυτής αλλά και από αρχαιολογικά ευρήματα. Ένα από τα ευρήματα είναι τα δοχεία λαδιού που έχουν βρεθεί σε αρχαιολογικά μέρη που μαρτυρούν ότι ήταν χώροι εξασκήσεως πάλης τόσο από την αρχαία Ελλάδα, από την αρχαία Ρώμη αλλά και από τη Ρωμαϊκή μεσαιωνική (Βυζαντινή) περίοδο. Το λάδι θεωρείται το κατεξοχήν μέσο καθαριότητας του σώματος κατά την αρχαιότητα. Οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά και οι Ρωμαίοι (Βυζαντινοί), άλειφαν με λάδι το σώμα τους μετά το λουτρό, πριν από το δείπνο ή από την ερωτική συνεύρεση, πριν από την άσκηση στις παλαίστρες και τα γυμναστήρια, ακόμα και πριν από τη μάχη.

Σκηνή πάλης από μινιατούρα Βυζαντινού βιβλίου του 10ου αιώνα

Από τη πλούσια ιατρική γραμματεία μαθαίνουμε ότι υπήρχαν δυο σχολές πάλης κατά την πρώιμη περίοδο της πρώιμης περιόδου της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ο Ορειβάσιος ο οποίος ήταν Ρωμαίος γιατρός, στο βιβλίο του ‘Ιατρικαί συναγωγαί προς Ιουλιανόν’ γράφει ότι η πάλη προήγαγε την ευφυΐα και τη δύναμη και αύξανε τη μυϊκή μάζα ενώ ωφελεί το κεφάλι και τονώνει το νευρικό σύστημα. Επίσης μας λέει ότι θεωρείτο ιδανική για την καταπολέμηση των οιδημάτων και του ασκίτη, ενώ ήταν απαγορευτική γι’ αυτούς που πάσχουν από πνευμονολογικά νοσήματα. Ο ίδιος μας δίνει μια σημαντική πληροφορία ότι στην εποχή του υπήρχαν δυο ειδών πάλης. Η όρθια πάλη και η επί του εδάφους που την έλεγαν ‘αλίνδησις’.

Στην όρθια πάλη νικούσε ο παλαιστής που έριχνε στο πάτωμα τον αντίπαλο. Μεγάλος παλαιστής και αθλητής του Παγκρατίου ήταν και ο Ιουστινιανός ο Μέγας ο όποιος είναι και άγιος της Ορθόδοξης εκκλησίας. Στη εποχή του άνθιζαν πολλές σχολές πάλης στη Κωνσταντινούπολη.

Ο Ιουστινιανός ο Μέγας ο οποίος είναι και άγιος της Ορθόδοξης εκκλησίας, πριν γίνει αυτοκράτορας όταν ακόμα υπηρετούσε ως εξκουβήτορας ήταν αθλητής της πάλης και του παγκρατίου.

Η πληροφορία αυτή μας έρχεται από τον ιστορικό Προκόπιο χρονικογράφο της εποχής αυτής. Γράφει στο βιβλίο του Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι’ (στα Λατινικά De Bellis) :

Αλλά ένας Πέρσης, ένας νεαρός, ήρθε καλπάζοντας πολύ κοντά στον Ρωμαϊκό στρατό και άρχιζε να τους προκαλεί όλους λέγοντας να έρθει κάποιος να μονομαχήσει μαζί του. Όμως κανείς στρατιώτης του Ρωμαϊκού στρατεύματος δεν τόλμησε να τα βάλει μαζί του και να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο της μονομαχίας, εκτός από ένα νεαρό τον Ανδρέα. Ήταν ένας υπηρέτης από το επιτελείο του Βούτζη. Δεν ήταν στρατιώτης και δεν είχε εκπαιδευτεί στα όπλα, ήταν όμως ένας μαθητευόμενος παλαιστής σε μια σχολή πάλης του Βυζαντίου (όπου Βυζάντιο εννοεί την Κωνσταντινούπολη και τα γύρο χωριά της). Η δουλειά του στο στράτευμα ήταν να φροντίζει το μπάνιο του Βούτζη, ενώ είχε γεννηθεί στο Βυζάντιο. Αυτός ο άντρας είχε το θάρρος, χωρίς να έχει πάρει κάποια διαταγή από τον Βούτζη ή κάποιον άλλον, να βγει έξω από τις γραμμές της Ρωμαϊκής φάλαγγας και να αντιμετωπίσει τον Πέρση σε μονομαχία.
Ο Ανδρέας έπιασε τον βάρβαρο όσο προσπαθούσε να βρει πως θα του επιτεθεί, έτρεξε πεζός και έριξε το ακόντιο του και πέτυχε τον Πέρση στη δεξιά πλευρά του στήθους του. Ο Πέρσης δεν κατάλαβε καν από που του ήρθε το χτύπημα και έπεσε από το άλογο του. Τότε ο Ανδρέας έτρεξε, έπεσε πάνω του, του έκανε μια λαβή ακινητοποιώντας τον και με ένα μικρό μαχαίρι έσφαξε τον βάρβαρο σαν τα ζώα που θυσίαζαν οι αρχαίοι ιερείς στους θεούς. Αμέσως μετά μια τεράστια ιαχή κραυγών ακουστήκαν από τις επάλξεις της πόλης και από τις φάλαγγες του Ρωμαϊκού στρατού.
Όμως οι Πέρσες οργίστηκαν πολύ και έστειλαν και άλλο ιππέα για τον ίδιο σκοπό. Αυτή τη φορά όμως ο πολεμιστής ήταν πολύ ψηλός και δυνατός, όχι νεαρός αλλά ώριμος αφού οι τρίχες του κεφαλιού είχαν γκριζάρει. Ο καβαλάρης ήρθε στον εχθρικό στρατό και χτύπησε έντονα το μαστίγιο του το άλογο του, ήθελε να δήξει ότι ήταν εκεί για να μονομαχήσει με κάποιον Ρωμαίο. Όταν κανείς Ρωμαίος δεν ήταν πρόθυμος να τα βάλει μαζί του, ο Ανδρέας βγήκε για άλλη μια φορά μπροστά παρόλο που ο Ερμογένης του το είχε απαγορέψει, περνώντας απαρατήρητος από τους Ρωμαίους πολεμιστές. Αυτή τη φορά ήρθε με άλογο. Κάλπασαν ο ένας εναντίον του άλλου με το δόρυ τους, σημαδεύοντας και οι δυο τον μικρό θώρακα που φορούσαν, τελευταία στιγμή απόφυγαν το χτύπημα με δύναμη αλλά τα κεφάλια των αλόγων τους χτύπησαν μεταξύ τους και έπεσαν κάτω μαζί με τους αναβάτες. Οι δυο άντρες έπεσαν ο ένας δίπλα στον άλλον. Προσπαθούσαν γρήγορα να σηκωθούν όρθιοι αλλά ο Πέρσης δεν ήταν δυνατόν να το καταφέρει εύκολα γιατί ήταν πολύ ογκώδες. Αντίθετα ο Ανδρέας πρόβλεψε τις κινήσεις του Πέρση από την συνεχή εξάσκηση που έκανε στη σχολή της πάλης στο Βυζάντιο, τον χτύπησε όπως σηκώνονταν στο γόνατο, και καθώς έπεφτε στο έδαφος τον αποτελείωσε. Αμέσως μετά ένας βρυχηθμός ακούστηκε από τις επάλξεις της πόλης και από τον Ρωμαϊκό στρατό, μεγαλύτερος από τον προηγούμενο και οι Πέρσες διέλυσαν τις γραμμές τους και υποχώρησαν στο Αμμόδιο, ενώ οι Ρωμαίοι άρχιζαν να ψέλνουν τον παιάνα της νίκης και να επιστρέφουν στη ασφάλεια του οχυρού γιατί είχε είδη σκοτεινιάσει.

Προετοιμασία των παλαιστών καθώς αλείφονται με λάδι.

Αυτό το είδος πάλης επιβίωσε και στο μεσαίωνα. Η πληροφορία μας έρχεται από το βιβλίο του Ιωάννη Σκυλίτζη ‘Sinopsis Historiarum’ στο κεφάλαιο που περιγράφει την ζωή του αυτοκράτορα Βασίλειου του Α του Μακεδόνα. Ο Βασίλειος πριν γίνει αυτοκράτορας ήταν ιπποκόμος ενός άρχοντα. Σε ένα τουρνουά πάλης που έγινε μέσα στην αυτοκρατορική αυλή, ένας Βούλγαρος παλαιστής είχε νικήσει όλους τους Ρωμαίους και όλους τους ξένους πρωταθλητές. Οι Ρωμαίοι ήταν δυσαρεστημένοι οπότε ο αριστοκράτης πρότεινε να εκπροσωπήσει τους Ρωμαίους ο ιπποκόμος του Βασίλειος. Οι Βούλγαροι δέχτηκαν και αμέσως στήθηκε η αρένα ρίχνοντας άμμο στο πάτωμα και οι παλαιστές αλείφτηκαν με λάδι. Οι δυο μαχητές ήρθαν στα χέρια και ο Βούλγαρος προσπαθούσε να πιάσει τον Βασίλειο και να τον σηκώσει για να του κάνει ρίψη. Ο Βασίλειος συνεχώς του ξέφευγε έως ότου βρήκε την ευκαιρία και έπιασε τον Βούλγαρο παλαιστή και τον σήκωσε πάνω από κεφάλι του και στρίβοντας τον, τον έριξε στο πάτωμα δίνοντας την νίκη στους Ρωμαίους.

Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων περίπου το 1920
Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων περίπου το 1920

Ο δεύτερος τύπος πάλης ήταν ο επί του εδάφους που έπρεπε ο παλαιστής να ακινητοποιήσει τον αντίπαλο του στο έδαφος. Την πρώιμη περίοδο διδάσκονταν ξεχωριστά από τη όρθια πάλη. Δεν ξέρουμε αν οι παλαιστές ξεκινούσαν γονατιστοί με σκοπό να ακινητοποιήσουν τον αντίπαλο τους. Για να μην αναφέρετε σε μεταγενέστερη γραμματεία ή θα εγκαταλείφθηκε ή θα συγχωνεύτηκε με την όρθια πάλη. Από ιατρικού ενδιαφέροντος ο Ορειβάσιος στο βιβλίο του ‘Ιατρικαί συναγωγαί προς Ιουλιανόν’ μας λέει ότι η πάλη επί του εδάφους (αλίνδησις) ωφελεί την οσφυϊκή και την κοιλιακή χώρα, καθώς και τα γόνατα.

Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων απο τους αγώνες του 2016

Η πάλη ως είδος άθλησης και ως πολεμική τέχνη συνεχίστηκε για πολλά χρόνια ακόμα και μετά τη πτώση της αυτοκρατορίας το 1453. Αυτό φαίνετε στα βιβλία μάχης του μεσαίωνα και της αναγέννησης που παρόμοιες τεχνικές χρησιμοποιούσαν και οι Ιταλοί αλλά και οι Γερμανοί μαχητές στις σχολές τους. Σύμφωνα πάλι με τη βιβλιογραφία από τα βιβλία μάχης που έχουμε διαθέσιμα φαίνεται πως o δεύτερος τύπος πάλης δηλαδή η επί του εδάφους δεν χρησιμοποιούνταν ή ήταν πολύ περιορισμένος την περίοδο αυτή.

Ο Άγιος Νέστωρ παλεύει με τον Λυαίο, από Βυζαντινή εικόνα του Αγίου Δημητρίου.



Εν κατακλείδι η πάλη στον Ελλαδικό χώρο συνεχίστηκε χωρίς να σταματήσει η εκπαίδευση σε αυτή, ακόμα τη περίοδο της Οθωμανικής κατάκτησης. Επίσης γνωρίζουμε ότι οι αρματολοί και οι κλέφτες εξασκούνταν στην πάλη ανελλιπώς.Ιδιαιτέρα στην Βόρεια Ελλάδα έχουμε το φαινόμενο των Μπεχλιβάνηδων. Η Περσικής προέλευσης πάλη έγινε ιδιαίτερα γνωστή στα Βαλκάνια και λάβαιναν μέρος παλαιστές από όλα τα Μιλιέτ (Τουρκικά: Milliyet). Η πάλη αυτή συνεχίζετε ακόμα και στις μέρες μας. Οι παλαιστές αλείφονται με λάδι και παλεύουν ενώ η πάλη αυτή συνεχίζεται και στο έδαφος.

Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων
Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων

Στο χωριό Σόχο της Θεσσαλονίκης κάθε χρόνο στο τριήμερο πανηγύρη για την εορτή των Αγίων Αποστόλων, μετά την Θεία Λειτουργία και μετά τούς αγώνες δρόμου των 100 και των 1500 μέτρων, και σκοποβολής γίνετε αγώνας της  παραδοσιακής αυτής πάλης μαζεύοντας 100 παλαιστές απο Ελλάδα και Τουρκία. Η πάλη αυτή  που έχει μεν τις ρίζες στην Περσία, έχει περάσει στη ψυχή των Ελλήνων ως Ρωμαίικη δηλαδή Ελληνό -Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) και είναι ζωντανή για αιώνες στο χώρο των Βαλκανίων χωρίς να χρειάζεται κάποιο εγχειρίδιο μάχης για να πιστοποιηθεί.



– Προκόπιος, Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι’ (στα Λατινικά De Bellis)
– Prokopios, The Wars of Justinian, 2014, Anthony Kaldellis, H. B. Dewing, Hackett Publishing Company, 2014
– Κούζης Α. Ορειβασίου, ιατρικαι συναγωγαί προς Ιουλιανόν, Βασιλικόν Τυπογραφείον, Αθήνα, 1909
– The therapeutic use of sport during the Byzantine period, N. STAVRAKAKIS, E. ALBANIDIS , Pulmonary Function Laboratory, Department of Pulmonology, “Venizelio-Pananion” General Hospital of Heraklion, Crete, Department of Physical Education and Sport Science, Democritus University of Thrace, Komotini, Greece, Archives of Hellenic Medicine 2015, 32(1):96–101
– Ιωάννη Σκυλίτζη ‘Sinopsis Historiarum’
– Talhoffer Fechtbuck (MS Chart.A.558)
– Μουσείο ελιάς και ελληνικού λαδιού. Οδηγός, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα 2007, σ. 27-29.
Interesting duels between Byzantines and Persians, by Nicholas Petrou, Historian and member of the Academy of Historical European Martial Arts ‘Leontes’

Μια συμβουλή από έναν παλιό Αλαμάνο Δάσκαλο των όπλων

‘Ο ξιφομάχος πρέπει να προστατεύει τον εαυτό του από την οργή και πρέπει να την αποφεύγει. Για να πετύχει τη νίκη στις μάχες του, πρέπει να έχει κατορθώσει να είναι ευκίνητος στο σώμα και στο νου.’ Από τον Mertin Siber, Codex Speyer 1491. Ο οποίος είχε  καταγράψει και την οπλομαχία των Ελλήνων του μεσαίωνα.
‘Ο ξιφομάχος πρέπει να προστατεύει τον εαυτό του από την οργή και πρέπει να την αποφεύγει. Για να πετύχει τη νίκη στις μάχες του, πρέπει να έχει κατορθώσει να είναι ευκίνητος στο σώμα και στο νου.’
Από τον Mertin Siber, Codex Speyer 1491. Ο οποίος είχε
καταγράψει και την οπλομαχία των Ελλήνων του μεσαίωνα.

Το Τάγμα των Στρατιωτικών Καλογέρων των Ρωμαίων της Ανατολής




Σχετική εικόνα

Του Γεώργιος Ε. Γεωργά , προπονητή ξιφασκίας, εκπαιδευτή της Πολεμικής αγωγής του Παμμάχου

Τον 21ο αιώνα είναι σαφές ότι η οπλοφορία, η οπλοχρησία και οι πολεμικές τέχνες απαγορεύονται για έναν Χριστιανό Ορθόδοξο Μοναχό. Αν όμως πάμε στα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (της ανατολής)  έχουμε κάποιες πληροφορίες που όχι μόνο κάποιοι συγκεκριμένοι μοναχοί εκπαιδεύονταν στην πολεμική αγωγή και στις πολεμικές τέχνες, αλλά υπήρχαν και στρατιωτικά μοναστικά τάγματα, πολύ παλιότερα από τα μοναστικά στρατιωτικά τάγματα των Ρωμαίο-Καθολικών.


Τα τάγματα αυτά τα αναφέρει ο άγιος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης  έζησε περίπου το 1115 – 1195/6 και Ρωμαίος λόγιος και κληρικός. Είχε καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη, και έγινε Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης περίπου το 1178. Είναι ιδιαίτερα γνωστός για την ιστορία του αναφορικά με τη λεηλασία της Θεσσαλονίκης από τους Νορμανδούς το 1185 (στην οποία αιχμαλωτίστηκε προσωρινά),  αλλά και τα ερμηνευτικά σχόλιά του για τον Όμηρο.


Ο άγιος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης μας δίνει αρκετές λεπτομέρειες για τον οπλισμό των στρατιωτικών καλογέρων. Επίσης αναφέρει ότι ήταν ιδιαίτερα χειροδύναμοι και τα βασικά τους όπλα ήταν οι κεφαλοθραύστες. Αναφέρει πως όταν συνέτριβαν τον εχθρό καυχιόνταν ότι ήταν γενναίοι και δυνατοί. Επίσης σχεδόν όλοι τους ήταν εκπληκτικοί τοξότες και όταν πετύχαινα τον εχθρό κάγχαζαν.


Οι στρατιωτικοί καλόγεροι  φορούσαν μαύρα ρούχα και ήταν ικανότατοι στην ιππική τέχνη τόσο πολύ που ο άγιος τους παρομοίαζε ως Κένταυρους. Αναφέρει ότι την ιππική τέχνη την μάθαιναν από νεαρή ηλικία και χρησιμοποιούσαν καθαρόαιμα άλογα, που κινούνταν γρήγορα και ήταν ανθεκτικά, έτσι ώστε να μετακινούνται γρήγορα και να καταδιώκουν ή να αποφεύγουν τον εχθρό.

Θυμίζουν λοιπόν το ελαφρύ ιππικό των Ρωμαίων που παρενοχλούσε τον εχθρό με τα τόξα τους και αν χρειάζονταν χρησιμοποιούσαν αγχέμαχα όπλα στην καταδίωξη κάτι που αναφέρετε αυτή η τακτική στο ‘εκ παραδρομής’ του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά.

-Απόσπασμα από το ‘Έλληνες στρατιώτες εν τη Δύσει και αναγέννησης της Ελληνικής Τακτικής , του Κωνσταντίνου Σαθά, εν Αθήνα 1885’
– Απόσπασμα από το ‘Έλληνες στρατιώτες εν τη Δύσει και αναγέννησης της Ελληνικής Τακτικής , του Κωνσταντίνου Σαθά, εν Αθήνα 1885’


Άλλες αναφορές εκτός από αυτά που έγραψε ο άγιος Ευστάθιος, δεν έχουμε για αυτό το τάγμα. Φαίνετε σύμφωνα με τον Σαθά ότι υπήρχαν από την αρχή της αυτοκρατορίας. Ο Σαθάς εκτιμά ότι κάποιοι από αυτούς τους στρατιωτικούς καλόγερους ήταν οι φύλακες των Θερμοπύλων, που δεν αντιστάθηκαν εναντία στην κάθοδο του Αλάριχου. Άφησαν  το πέρασμα αφύλακτο αφού ο διοικητής του φυλακίου Γερόντιος άφησε να περάσουν οι Γότθοι χωρίς να δώσουν μάχη.

Αλλά επίσης γράφει ότι τα συγκεκριμένα τάγματα ήταν οι δορυφόροι (δηλαδή σωματοφύλακες ) των πατριαρχών.

Δεν έχουμε άλλη πηγή για αυτό το τάγμα στην Ρωμαϊκή και στη χριστιανική γραμματεία. Αυτό δείχνει ότι κάποια στιγμή εγκαταλείφθηκε αφού σύμφωνα με τον Άγιο Βασίλειο ο φόνος είναι φόνος  ακόμα και αν υπερασπίζεσαι την πατρίδα και τα ιερά και το επιτίμιο ακόμα και για τους στρατιώτες ήταν μεγάλο, πόσο μάλλον για έναν μοναχό.

Επίσης σε κανένα από τα Στρατιωτικά Εγχειρίδια Υψηλής Στρατηγικής των Ρωμαίων δεν αναφέρονται ή αναφέρονται με ασάφεια.

Μπορεί τα τάγματα αυτά να εξαφανίστηκαν, ωστόσο τα μοναστήρια αν δεν υπήρχε αυτοκρατορική φρουρά, τα υπεράσπιζαν οι μοναχοί από τους επιδρομείς.  Αναφορά για μοναχούς που πολέμησαν έχουμε ακόμα και στην άλωση της Πόλης από τους Οθωμανούς.

Η πολεμική αγωγή στους μοναχούς δεν πρέπει να μας ξενίζει και τόσο. Μπορεί ο Άγιος Βασίλειος να ήταν σαφέστατος, ωστόσο τον 8ο αιώνα που η αυτοκρατορία απειλούνταν από παντού κατ’ ορισμένους ιεράρχες (π.χ. Μέγας Αθανάσιος, 3ος – 4ος αι. επιστολή προς Αμμούν) επιτρεπόταν η συμμετοχή ιερέων στη μάχη και ο φόνος των εχθρών, όπως αναφέρει ο Αρχιμανδρ. Θεοδώρητος Ν. Βασιλόπουλος, δ.θ. ‘Οποία η πραγματική σχέσης του Χριστιανισμού προς τον πόλεμον’ . Ορισμένοι ιερείς υπήρξαν στρατιώτες πριν χειροτονηθούν, όπως ο Όσιος Λουκάς ο Στυλίτης (879-979). Ο Λέων ΣΤ’ στα Τακτικά, περιλαμβάνει την ιερατική μέσα στις «τέχνες» που συνεργούσι τη φύσει του πολέμου.

Στην Βενετοκρατούμενη Κεφαλονιά έχουμε ακόμα και ιερέα του χωριού που ήταν τρομερός ξιφομάχος και καβαλάρης και πολέμησε με επιτυχία τους Οθωμανούς εισβολείς. Μάλιστα για να αποδείξει ότι τους σκότωσε τους εισβολείς, έκοψε τα κεφάλια τους και τα έφερε στο χωρίο.

Για να επιτρέπονται στους ιερείς κατ’ οικονομία πόσο μαλών για τους μοναχούς. Ακόμα και  στη νεότερη ιστορία οι μοναχοί του Αγίου Όρους σχημάτισαν τον Ιερό Λόχο και πολέμησαν.

Σημαντικό είναι να μην βλέπουμε τις πράξεις τους υπό το πρίσμα του 20ου και του 21ου αιώνα.




  • Έλληνες στρατιώτες εν τη Δύσει και αναγέννησης της Ελληνικής Τακτικής , του Κωνσταντίνου Σαθά, εν Αθήνα 1885
  • ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ,Βιβλίον όγδοον,σελ.275 εκδόσεις ΓΑΛΑΞΙΑ-ΕΡΜΕΙΑ
  • Τακτικά Λέοντα του Σοφού
  • Ζώσιμον, σελ 279, εκδ. Βόννης