Imperial Byzantine diplomatic bodygards (Boukellarioi) – the might of the Empire in enemy lands.

Imperial Byzantine diplomatic bodygards (Boukellarioi) – the might of the Empire in enemy lands.

By Alexander Koev (M.A.), member of the Academy of Historical European Martia Arts “Leontes”

I dedicate my article as a Christmas gift for Leontes Academy.

1. Introduction

Byzantine Empire had to conduct an active foreign policy. It included sending diplomatic representatives to foreign lands, which already implied escorting them with most trained bodyguards in order to reach safely the location where diplomatic negotiations should take place. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)
Byzantium existed in highly violent and aggressive world. The travel was dangerous and it may end up lethally. Also, it was the right of the mighty and no compromisses could be reached easily. Thus, a mighty Byzantine warrior could prove a warlord or enemy king in a contest with his/her knight that Byzantium should be feared of and respect is necessary. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)
As a result, one can see from the aforementioned that Byzantium invested in knoweledge and learning both mental and physical. Byzantium was an amalgam of Greco-Roman culture and to follow the principles already placed by Ancient Greeks, spread by Alexander the Great, firmed by the Hellenic States, continued by the Romans and passed to Byzantium for protection was of great imprortance for the Empire. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)

2. What is Byzantium?

Byzantium, generally speaking, is the remainder of the Roman Empire’s provinces in the East. It can trace its history to 330 AD – the founding of Constantinople by Constantine the Great as the capital of the Roman Empire. Then, division of the Roman Empire to West and East in 395 AD. This established a new power in Europe for the next 1000 years and Byzantium ended in 1453 AD by the fall of Constantinople to the Ottomans. It was a center of culture in Europe and its turbulent history was marked by constant warfare where Byzantium managed to survived for a thousand years. Although Roman at the begining, the Greeks were the leading force of the Empire and Latin language was replaced by Greek. Its religion was Christianty and after the Great Schism in 1054 AD when Christianity split to Roman Catholic in the West and Orthodoxy in the East – Orthodox Christianity was the main faith of the Empire. However, Byzantium became very weakened after the Fourth Crusade took Constantinople in 1204 AD, which led to the fall of Byzantine Empire to the Ottomans. Its culture and heritage survive today by taking into account the Orthodox religion in various countries. (Haldon: Byzantium At War, p. 21-28)

3. Display of Power

I would like to quote here an interesting article by Iver Neumann: “The diplomatic set-piece of having barbarians standing around the throne wearing their native gear (axes at the right shoulders for Vikings) and holding rods and swords belongs to domain of staging not covered by Longinus. But the effect striven for, usually successfully, was indeed a knock-out effect.” (Neumann: Sublime Dimpomacy, p. 6) Thus, Byzantium employed mercenaries and most probably Viking (so called the Varangian guard), who fought for Byzantium and protected its interests. This display of might was key to survival. Here, I would like to refer to the following quote in order to demonstrate further the use of bodyguards in Byzantium: “In addition to guards entrusted with the defense of the palace (Hetaireia), there were small units designed to protect the person of the emperor; when the Emperor traveled, the palatine somatophylakes guarded him.” (Oxford Encyclopedia, p.299) I would like to mention that it is important to know that these guards are often mercenaries from foreign lands as well as Byzantines. In order to supoort this claim, I would like to quote the following: “Bodyguards were often recruited from foreigners in West and East. Protection of the emperor was also assigned to some courtiers.” (Oxford Encyclopedia, p.299)
It is important to know that Byzantium’s guards might be placed not only to the Emperor, but his agents, especially generals (military) and ambassadors (diplomatic). Here, I will quote the following moments: “High ranking military officers and influential private individuals might also have bodyguards (sometimes called Boukellarioi).” (Oxford Encyclopedia, p.299) I strongly refer and argue that Byzantium assigned bodyguards to its agents, because interpreters and translators worked for the high ranking officials. Here, I quote, the following: “Ambassadors, who also collected intelligence, were assisted by a corps of interpreters” (Oxford Encyclopedia, p. 634-635). All this is logical as nowadays, it is normal for us to see vip persons using security for protection.
Skillful Byzantine warriors could take part in a knight tournament and prove Roman Catholic powers, for example, that Byzantium is strong and it is a true power. As a result, Byzantine guards should have been great fencers and skillful in armed and unarmed combat. As a proof that Byzantine knights were engaged at tournaments, I would like to point attention to Emperor Manuel Comnenus himself: “The Greek emperor, Manuel Comnenus, fought in person at the tournament held at Antioch, and by a single thrust of his lance unhorsed two French knights, whom he threw to the ground one upon the other.” (Deeping: Evening Entertainments, p. 321). Byzantine discipline and training was of greatest quality. Example of Byzantine power would have be a good victory in a tournament, which would give a bonus in diplomatic negotiations.
I would like to make clear who took decisions on foreign policy. The foreign policy was set by the Emperor or the Magister Officiorum (later Mesazon). (Oxford Encyclopedia, p. 634-635) Thus, foreign policy was the art of the intelligence agents of Byzantium. In order to avoid war – gifts, bribes, disinformation, assasinations could be freely used as nowadays (Sun Tzu: Art of War, Ch. XIII. THE USE OF SPIES). Of course, skillful people who are versed in combat were used to protect and argue in favor of Byzantine interests. Byzantium could do all this, because it was an Economic Powerhouse with adaptable economy. (Angeliki Laiolu: The Economic History of Byzantium, 73 page). As a result, employment of extra protection could never be a problem for Byzantium, if in rare cases unskilled Emperor was in charge. Byzantium had turbulent history and it even has continuation today in the face of Patriarchate of Constantinople. Although, of course, Byzantium was destroyed in 1453 AD. However, even when Constantinople fell, there were remnant territories, which had longer survival time as in case with Trabzon. Thus, Byzantium fascinates how it existed for more than 1000 years.
I periodically write these small articles for Leontes Academy and I mentioned a manuscript – Die Blume des Kampfes (“The Flower of Battle”), ca. 1428 A.D. in my previous article. It is attributed to the Italian master Fiore de’l Liberi. Thus, I would like to point out that many styles of armed combat were similar in European countries and a culture of physical training was very prominent in Medieval Europe. Many techniques can be discovered and reworked to fit Byzantine style, flavor and weapons nowadays. As a reuslt, Byzantine guardsmen used similar techniques described in Old manuscripts of Italian fencing masters.

4. Conclusion

In order to summarize the aforementioned, I would like to point out the main conclusions, which this article makes. Firstly, Byzantine guardsmen or bodyguards existed and were active in Byzantine foreign policy. Secondly, the Mesazon most probably indirectly assigned these guardsmen and they were ancient intelligence agents of Byzantium. Thirdly, they were highly trained locals or foreigners. And fourthly, old Italian manuscripts may hold a key to rediscovery of ancient Byzantine fencing techniques. In conclusion, this article provides a new window to further studies of Byzantine armed and unarmed combat techniques used by Byzantine most skillful knights.

5. Literature

Deeping, J.B.: Evening Entertainments. London: 1822.
de’l Liberi, F.: Die Blume des Kampfes (“The Flower of Battle”). Italy: ca. 1428.
Haldon, J.: Byzantium At War. Ospfey Publishing Ltd., Oxford, England.
Laiou, A. E.: The Economic History of Byzantium: From the Seventh Through the Fifteenth Century. Volume 1. Dumbarton Oaks, 2008.
Neumann, I.: Sublime Dimpomacy: Byzantine, Early Modern, Contemporary. Antwerp, 2005.
Oxford Dictionary of Byzantium. Ed.: Alice-Mary Talbot. 3 Vol.. New York/Oxford: Oxford University Press, 1991
Sun Tzu: The Art of War. Translated by L.Giles. London: Luzac, 1910.



Γεώργιος Καντανολέος ο αρχοντορωμαιός της Κρήτης

Του Γεώργιου Παπαδάκη

Την ίδια περίοδο που ο Ιωακείμ Μέγερ έκδωσε το βιβλίο του περί ιπποτικής τέχνης το 1570, οι Ρωμιοί (Έλληνες) της Κρήτης ξεκινούσαν την επανάσταση τους ενάντια στους Βενετούς. Ηγέτης της επανάστασης ήταν ο άρχοντας Γεώργιος Καντανολέος (Καντανολέων) από το Χριστογέρακο (σημ. Κουστογέρακο στη Ρίζα των Λευκών Ορέων).
Ο Γεώργιος καταγόταν από την επιφανή βυζαντινή οικογένεια των Σκορδιλών (ή Πάτερων). Απαγχονίστηκε, μετά από «δίκη», μαζί με όλους τους γιούς του, όταν συνελήφθη στο γλέντι που ακολούθησε τον γάμο του γιού του Πέτρου με την όμορφη κόρη του Βενετού άρχοντα του κάμπου του Αλικιανού (στο σημερινό δήμο Μουσούρων) Φραντζέσκο Ντα Μουλίν.
Ο Ντα Μουλίν ,σε συνεννόηση με τον γενικό Προβλεπτή της Κάντιας ,Καβάλι, έριξε υπνωτικό στο κρασί των αρχοντορωμαίων.
Μαζί με τους επαναστάτες, μπροστά στον προδότη πατέρα της, απαγχονίστηκε και η όμορφη Σοφία, εξαιτίας του σφοδρου έρωτα της με τον Πέτρο Καντανολέωντα.

Το οικόσημο των Σκορδιλών (Σκορδιληδων) επί ενετοκρατιας.Όλες οι οικογένειες των αρχοντορωμαίων της Κρήτης, μετά από αιματηρους αγώνες, ήταν εγγεγραμμένες στο Βενετσιανικο limbro d oro. Είχαν απολύτως ίσα δικαιώματα με τους Βενετους άρχοντες του νησιού, πλην του διορισμού τους στο αξίωμα του Ρεκτορα (Γενικού Προβλεπτή δλδ πολιτικού και στρατιωτικού διοικητή).
Το οικόσημο των Σκορδιλών (Σκορδιληδων) επί ενετοκρατιας.Όλες οι οικογένειες των αρχοντορωμαίων της Κρήτης, μετά από αιματηρους αγώνες, ήταν εγγεγραμμένες στο Βενετσιανικο limbro d oro.
Είχαν απολύτως ίσα δικαιώματα με τους Βενετους άρχοντες του νησιού, πλην του διορισμού τους στο αξίωμα του Ρεκτορα (Γενικού Προβλεπτή δλδ πολιτικού και στρατιωτικού διοικητή).

Η επανάσταση αυτή όπως και άλλες έγιναν άσμα από τους Κρητικούς. Τα περίφημα ριζίτικα τραγούδια τα οποία είναι κρίκος συνέχεια των ακριτικών τραγουδιών του μεσαιωνικού Ελληνισμού. Επιβεβαιώνουν τον παλαιό ισχυρό δεσμό Κρητών-Μικρασιατών και στην πράξη αποτελούν ιστορικά κείμενα που «ακουμπούν» ,σε γεγονότα .
Κάποια ,στην πορεία, ανάλογα με τον εκάστοτε αντίπαλο, αφού στην πλειοψηφία τους είναι πολεμικά άσματα, μετέβαλαν και τους στίχους τους. Όμως το σπάνιο ριζίτικο που ακολουθεί είναι ατόφιο. Αφορά τα πρώτα χρόνια της κυριαρχίας των Ενετών στο νησί. Με σχετική βεβαιότητα μπορεί να προσδιοριστεί μεταξύ 1206 και 1453.Μιλά βέβαια για «Φράγκους»,όμως για τους Κρήτες όλοι οι Δυτικοί ήταν «Φράγκοι» ,έννοια την οποία χρησιμοποιούσαν μάλιστα με λίαν υποτιμητικό τρόπο.

‘Γεύγεσαι γιέ μου, γεύγεσαι, χαροκοπάς και πίνεις
κι’ οι Φράγκοι μας πλακώσανε, κιοι Φράγκοι μας πλακώνουν.
— Πρόβαλε μάνα μου να ιδείς πόσες χιλιάδες είναι
κι’ αν είναι δυο να γεύγομαι κι’ αν είναι τρεις να πίνω
μ’ αν είναι περισσότερες να βάλω τ’ άρματά μου.
Επρόβαλε γι η μάνα ντου
κι είδε μιλιούνια Φράγκους
να μαγαρίζουν εκκλησιές
και τσι σταυρούς να σπούνε.
Έσυρε η μάνα ογλήγορα
το γιο τση να σηκώσει.
Μ’ αυτός αητός γοργόφτερος,
στ’ αλώνια επολεμούσε.
Χτυπά κι οι Φράγκοι ανερωτούν,
τη δύναμη πού εβρήκε,
ξαναχτυπά των και κορνιούν
κι οπίσω βήμα κάνουν.
Του Διγενή θα ‘ναι σπορά,
καλόσυρος κι αντρείος,
λένε κι αρχίζου να γλακούν
μακρά από τ’ αλώνια.
Γιατί εκοντοζύγωνε, ο Χάρος κι εβρουχάτο…’

Πολύ ενδιαφέρων είναι η απεικόνιση του Γεώργιου Κανταλέωντα πιθανόν από τον Ελβετό λοχαγό Ντεμπέρ (Demper ή Dember ) που υπηρετούσε περί το 1570 ως μισθοφόρος των Ενετών στην Κρήτη. Πολύ πιθανόν να είχε γνωρίσει τον Γεώργιο Καντανολεων εκ του συνεγγυς.
Στην ζωγρφια βλέπουμε μουσκέτο με πυριτολιθο βενετσιάνικης ή δυτικής γενικά τεχνοτροπίας και ξίφος με χειροφυλακτηρα, σε ευρύτατη χρήση από ευγενείς της Δύσης εκείνη την περίοδο. Χαρακτηριστικός ήταν και ο σκούφος τον οποίο φόραγαν όλοι οι άρχοντες Βυζαντινής καταγωγής τη περίοδο της αναγέννησης. Ο σκούφος καταργήθηκε από τους Οθωμανούς την Τουρκοκρατία για ευνόητους λόγους.

Οι πολεμίστριες του τακτικού Βυζαντινού στρατού

Του Γεώργιου Ε. Γεωργά, προπονητή ξιφασκίας και εκπαιδευτή Παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Τα τελευταία χρόνια έχει επικρατήσει η λανθασμένη ιδέα ότι οι γυναίκες στα Βυζαντινά χρόνια δεν είχαν δικαιώματα και ζούσαν σε μια σκληρή ανδροκρατούμενη κοινωνία. Αυτό είναι εντελώς λάθος αφού η Βυζαντινή αυτοκρατορία ήταν το μοναδικό μεσαιωνικό κράτος όπου κυβερνιόνταν από αυτοκράτειρες. Ενώ ήταν ένα Θεοκεντρικό (και όχι Θεοκρατικό ) κράτος που η γυναίκα είχε ιδιαίτερη θέση αν σκεφτούμε την Παναγία ως Υπερμαχώ Στρατηγό.

Νέες έρευνες μάλιστα έφεραν στο φως και άλλα στοιχεία όπου οι γυναίκες είχαν ενεργό ρόλο σε ένα πεδίο που για αιώνες θεωρούνταν αμιγώς αντρικό θέμα. Τον πόλεμο.

Βυζαντινή τοξότρια του 12ου με τουρμπάνι και καβαδιο

Στα περίφημα στρατηγικά εγχειρίδια των Βυζαντινών αυτοκρατόρων μας αναφέρουν μια συγκεκριμένη στρατιωτική ομάδα η οποία είχε ένα πολύ σημαντικό ρόλο στο στρατό. Αυτοί οι ειδικά εκπαιδευμένοι άνθρωποι είχαν τον ρόλο να διεισδύουν πίσω από τις γραμμές του εχθρού, να χαρτογραφούν, να κατασκοπεύουν και να μαζεύουν πληροφορίες από τον εχθρό και να τις μεταφέρουν με ασφάλεια στους ανώτατους αξιωματικούς τας αυτοκρατορίας (θα δούμε παρακάτω για αυτό). Παράλληλα κατά τα τακτικά εγχειρίδια πάντα, έπρεπε να είναι εκπαιδευμένοι και στη χρήση των όπλων αν έπρεπε να πολέμησαν για την ζωή τους. Οι Βυζαντινοί τους ονόμαζαν εξπλοράτορες. Η έκπληξη έρχεται από τον Θεοφάνη όπου αναφέρει ότι υπήρχαν και γυναίκες εξπλοράτορες. Εδώ θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η δουλειά του εξπλοράτορα ήταν υπερβολικά δύσκολη, αφού έπρεπε να διεισδύσει σε περιοχές πιθανός αχαρτογράφητες, να ξέρει τα ήθη και τα έθιμα καθώς και τη γλώσσα του λαού που είχε διαταχθεί να κατασκοπεύσει, παράλληλα έπρεπε να είναι γνώστης κάποιας πολεμικής μεθόδου για να προστατευτεί αν χρειαστεί, να γνωρίζει ιππασία, κολύμβηση αναρρίχηση καθώς και προσανατολισμό και αν τυχών αιχμαλωτιστεί να μην προδώσει την αυτοκρατορία. Δηλαδή να είναι έτοιμος να πεθάνει. Συνεπώς μιλάμε για ένα καλά εκπαιδευμένο στρατιώτη – κατάσκοπο- ανιχνευτή. Και αυτό το ρόλο τον είχαν συχνά και γυναίκες τη περίοδο του μεσαίωνα.

Βυζαντινή αξιωματικός. Ο βαθμός της φένινταν από το λευκό πέπλο στο κεφάλι της.
Βυζαντινή αξιωματικός. Ο βαθμός της φένινταν από το λευκό πέπλο στο κεφάλι της.

Αν πάμε τώρα στη Θεσσαλονίκη του 12ου αιώνα ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης μας δίνει μια πολύ σημαντική πληροφορία. Στο έργο του «Ιστορικόν της Αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Νορμανδών» στο οποίο έζησε τα φριχτά αυτά γεγονότα, αναφέρει ότι τη περίοδο αυτή ο διοικητής της Θεσσαλονίκης ο Δαυίδ Κομνηνός, στρατολόγησε ακόμα και τις γυναίκες για να πολεμήσουν ενάντια στους πολυάριθμους Νορμανδούς που αριθμούσαν γύρο στους 80.000 πολεμιστές. Οι γυναίκες έλαβαν την βασική στρατιωτική εκπαίδευση και είχαν το ρόλο να προστατεύουν τα τείχη της πόλης. Οι πιο πολλές ήταν τοξότες και σφαιντονίτες (ψιλοί) ή εκτόξευαν πέτρες από τις επάλξεις στους Νορμανδούς. Επειδή η επίθεση των Νορμανδών βρήκε τους Έλληνες του μεσαίωνα απροετοίμαστους, οι στρατολογημένες γυναίκες, που πολλές από αυτές έλαβαν τα όπλα εθελοντικά, έφτιαξαν και τον προστατευτικό εξοπλισμό μόνες τους. Κατασκεύασαν βαμβακερά τουρμπάνια επενδυμένα με μετάξι καθώς και καβάδια από χοντρό βαμβάκι ίδια με των στρατιωτών της αυτοκρατορίας. Η Θεσσαλονίκη μπορεί να αλώθηκε από τους Νορμανδούς, ωστόσο η γενναιότητα των υπερασπιστών ήταν αξιέπαινη τόσο των Γραικών όσο και των ξένων συμμάχων (εκτός των Γερμανών που στο τέλος πρόδωσαν την αυτοκρατορία και άνοιξαν τις πύλες στους Νορμανδούς) που πολέμησαν ενάντια στον εχθρό.

Εφόσον υπήρχαν γυναίκες κατάσκοποι, εξπλοράτορες και μερικές φορές πολεμίστριες σε μια κοινωνία όπου οι γυναίκες είχαν τους δικούς τους χώρους, υπήρχαν και αξιωματικοί οι οποίες ήταν γυναίκες. Αυτές επόπτευαν και διαβίβαζαν διαταγές στους κατώτερους ή ανάφεραν στους ανώτερους. Φορούσαν τα καθημερινά ενδύματα ωστόσο ο βαθμός ήταν διακριτός από ένα λευκό πέπλο που φορούσαν στο κεφάλι τους.

Όπως βλέπουμε η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία του μεσαίωνα, ο μεσαιωνικός Ελληνισμός, είναι γεμάτος έκπληξης. Η έρευνα συνεχίζεται.

Ευχαριστώ τον κ. Νίκολας Πέτρου ιστορικό για τις πληροφορίες που έφερε στο φως με την ερεύνα του.



  • ‘Ιστορικόν της Αλώσεως της Θεσσαλονίκης υπό των Νορμανδών’ του Ευστάθιου Θεσσαλονίκης
  • ‘Χρονογραφία’,του Θεοφάνη του Ομολογιτή
  • ‘Η Ιστορία των Σταυροφοριών’, του Στήβεν Ρανσιμάν
  • ‘Τακτικά’, του Λέοντος του Σοφού

Byzantine weapons in Palaiologos’ era – Western and Ottoman influence

By Alexander Koev (MA) academic member of the Academy of Historical European Martila Arts ‘Leontes’

1. Introduction.

I write this article in relation to the Byzantine weapons used in the last part of Byzantine Empire’s existence. Namely, the history after recapture of Constantinople in 1261 Emperor Michael VIII Palailogos to the fall of the city to the Ottomans in 1453 A.D. I will as a result examinte the period between Emperor Michael VIII Palailogos and Constantine XI Palailogos (Oxford Dictionary: Palailogos, pp.1557-1560). I will try to show in my article that the Military Studies used by the Byzantines were under Latin (Western) and Ottoman (Eastern) influence. I will give two weapons as an example in order to show traditional elements and how Muslim influences got to Byzantium. Then I will discuss Italian fencing styles by refering to a specific written manuscript in order to prove Latin influence. I will descriptibe and analyse in order to show that Byzantium had several infuencing elements including Latin and Muslim (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

Byzantium was very adaptable Empire in order to survive more than 1000 years. Namely, year 395 A.D., where the Roman Empire was divided in two – Western and Eastern (Byzantium). Byzantium remained the sole surviving part, which represented the Roman world – Pax Romana in 476 A.D., when the Western Empire collapsed. Byzantium faced war on three continents – Africa, Asia and Europe. All its history, the Empire was adapting to new enemies, strategies and weapons as Persian wars, Arabian expansion, different warlord led invasions where one very emminent threat in the face of Bulgaria became a problem for the Empire up to its end, Crusaders threat, where Fourth Crusade took over Constantinople in 1204 A.D. up to the Ottomans wars resulting in the end of Byzantium in 1453 A.D. All these needed adaptation, development and borrowing of weapons.

The Palailogos Era was marked with the increased Western presence. Thus, weapons and battle styles were borrowed from the West. On the other hand, the rise of the Ottomans in Asia Minor led to use of the Ottoman mercenaries, which left their mark on the Byzantine war machine. I want to examine trade exchange. Namely, Venetian presence in the Byzantine ports and waters. Another goods influx to Constantinople was done via the Ottomans and Muslim Realms. Here, I envision the Silk Road, which connected the Old World’s trade. All trade exchange left specific goods, culture behind them and adaptation, which Byzantines made themselves (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

2. Existence bettwen the Latins and Ottomans.

One has to say that when Emperor Michael VIII Palailogos retook Constantinople in 1261 A.D. and restored as Byzantines called themselves – the Roman Empire, then this event was a suicide. The entire world back then perceived Byzantium as a threat and the Holy Roman Empire (Germany) claimed it was the successor of the Roman Empire. Venice and the other Italian States as Florence and Genoa had interests in Byzantine Realm and the Papacy had conflict with Byzantium over the true faith. The Great Schism in 1054 A.D. determined the relation between Catholics and Orthodox who perceived each other as heretics. My description of the world after the destruction of the Latin Empire and rebirth of Byzantium can go on, but Nicean Empire faced significant difficulties (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

Another challenge was the fact that Constantinople was sacked by the Latins. In order to refill the missing gaps Byzantium needed to reimport its former knowledge as well as new influx of mercenaries and weapons was needed. Latins even tried to end the Schism in their advantage. Byzantium’s glory was reduced in this period. Latin assistance was welcomed especially in the face of major threats on the Balkans and Asia Minor. One should note that the Bulgarian and Serbian mercenaries and trade exchange with these lands was common. Thus, their weapons’ types were most probably borrowed as well. Another influx of influence came from the Ottomans. This faction steadily expanded to the Balkans and captured the Bulgarian Kindom even before Constantinople. The Capital of Bulgaria – Veliko Tarnovo fell in 1396 A.D. This was the setting of the Byzantine last centuries (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

I want to give some specific weapons (swords or Byz. xiphos) as examples, on which one can reflect about how Byzantines were affected in their culture by own tradition and the imported elements. One has to note that as Timothy Dawson says “It is a curiosity that the manuals discuss swords in much less detail than other equipment. Only the tenth-century Sylloge Tacticorum specifies a size — the maximum length of a cavalry spathion or paramerion shall be ‘4 spans without the handle’.12 If one applies the ‘royal span’ of 12 daktyls to this and adds a handle (~18 cm), the result is 112 cm” (Dawson: ‘Fit for the task’, Swords, pp. 1–12). I want to firstly describe one very popular traditional weapon of the Byzantines – Spatha. It was transfered from the Roman sword – gladius. (Aleksic: Some typological, p. 130) As a result, I would like to mention the article of Marko Aleksic – “Some typological features of Byzantine spatha”. Byzantine Spatha is described as the following: “All the said archaeological finds of cross-guards are distinguished by straight, horizontal arms and cylindrical, oval collars, which extend to the blade on the lower side, and to the hilt, on the upper side.” (Aleksic: Some typological, p. 125). One should mention that it was used before Palailogos Era and it was very widely disseminated. Moreover, “The spatha was one of the most frequent terms used in Byzantine sources as the word for a sword. It was taken from the Roman, that is, Celtic spatha, the type of straight and, in its time, long, two-edged sword. In Byzantine written sources, this term generally retained its meaning for the type of long, two-edged sword, and it was not used to denote, for instance, types that had single edged or curved blades.” (Aleksic: Some typological, p. 130). However, Paramerion – another sword, single-edged curved sabre, which was transfered in Byzantium via Turks and Khazars from 9th century onward can be found as commonly used by the Byzantines’ army equipment in the Palailogian Era (D’Amato: Byzantine Imperial, p. 41). In the Middle East, Muslims used scimitars, whose form may have inspired the Byzantines. One can clearly see how the emloyment of Muslim mercenaries transfered their weapons to Byzantium. Muslim presence in Asia Minor must have had a tremendous effect on trade. Muslim habits up to cooking, medicine and herbs were transfered. Many Byzantines converted as well to get privileges in the tax, military and administrative spheres.
This transfer was also true for the Latins and what they imported to Byzantium including weapons, books, goods and new fencing styles. All these elements were transfered from the Latin Western Italian States under the influence of the Papacy, Venetia, Genoa and Florence. Western weapons were used by the Byzantines when they transfered Western tournaments to Constantinople before the sack of the city by the Latins in 1204 A.D. (Cinnamus: Brief description, B. 3, Ch.16). I want to mention Giusiniani Longo who arrived with Italian (Western) mercenaries to assist the defence of Constantinople in 1453 A.D. and was mortally wounded (Encyclopedic: Vol. 3, pp. 124-128). He was given a high rank and trust to lead the defence. All this suggests that battle tactics and strategies including weapons and fencing styles were used in Palailogos Era along with old Roman equipment and mentality. I would like to give as an example the following manuscript – Die Blume des Kampfes (“The Flower of Battle”), which dated back to ca. 1428 A.D. and it reffered to the Italian master Fiore de’l Liberi. Giusiniani Longo most probably was trained and was aware of this school’s technique and fencing styles. Byzantium had ties with Italia and the cultural exchange was taking place. Thus, when I say books were imported to Byzantium, then I mean manuscrips like the aforementioned. It was used to train the Byzantine soldiers and learn the knowledge of the enemy. No way, one can withstand an enemy, if he/she does not learn his/her knowledge. As a result, Byzantium incorporated redefined knowledge from the West, which was studied and practically observed from the Western mercenaries in the capital city – Constantinople as well as other main cities of the Empire.

Byzantium had to adjust to new realities, because it was in a weak situation and it was loosing territories. One can speak of mass extermination of those who identified with Byzantium and Orthodoxy in this last period of the Empire. Knowledge was also adapting theological discourse from the Catholics. Latin presence as already mentioned was very strong. Use of Muslim mercenaries fortold the future of the territories once ruled by Byzantium. One can say that Byzantium was in a way using alliances with the Muslims to withstand the Latins. Thus, all of this created amalgam of Roman, Greek, later Imperial period and Muslimo-Latin presence of technologies, goods, philosophies, schools and etc. Adaptation marked the later Imperial period of the Palailogos Era. Byzantium was squeezed on two fronts by two massive worlds – Latin Catholic (Western) and Muslim who were represented by the rising Ottomans. Byzantium was also most probably characterized by Byzantines who prefered to live in the safety of abroad like Italy and one should also mention the flow of Byzantines to the Realms that would become known as Russia. Not accidently this country was called the Third Rome (Tertia Roma). This is based on Philoreus’ prophecy: “For two Romes have fallen, but the third stands, and there will never be a fourth.” (Laats: The concept, p. 98). One can say that the influx of Byzantine refugees and knowledge including know-how may have contributed to the rise of the Orthodox State – Russia in the North and subsequent wars with the Ottoman Empire, which were directed at liberating Constantinople. In a way those in the post Kievan Rus States also had impact on Byzantium. Although Byzantines Imported more there.

Logothetes tou Dromou – the Byzantine officials who were successors of the Roman Empire’s Agentes in Rebus (Данилов: Война, pp. 146-154) – can be described mostly as today’s Intelligence Agency and they were having impact on Byzantine exchange with the foreigners (Oxford Dictionary: Logothetes tou Dromou, pp.1247-1248). One can most surely attribute the Zoe marrige to the ruler of Muscovy – Ivan III as their deed, which happened since ca. 20 years from the fall of Constantinople. Important to note that even people who were Catholics in the Papacy may have been Orthodox and they worked for Byzantium and could have organized the transfer of Byzantine legacy with Zoe marrige. Not accidently, Cardinal Bessarion had Byzantine roots and he was active in the same period (Oxford Dictionary: Bessarion, p. 285). The Byzantines who lived abroad contributed to the import of know-how and goods including weapons and books, which was also true for the Italian States. One has to add here the converted Byzantines who lived now under the Ottoman rule. They were adapting to Muslim traditions and played a role for the transfer of Muslim ways to Byzantium.
As a result, Muslim and Latin exchange to Byzantium was taking place. Byzantium took from these two worlds in order to withstand its weaker condition in the Palailogos Era. It adapted to new realities and traditional spatha sword was most probably still used, but paramerion sword with Muslim influence managed to get in the Empire long before Palailogos Era. Latin knowledge from Italy got presence in Byzantium. This was the real state of things in Byzantium before 1453 A.D.

3. Conclusion

In conclusion, Byzantine weapons were affected by the geographical area of Byzantium, which had Muslim and Latin influx of goods. The Silk Road’s exchange of weapons as goods had an impact on Byzantium and it linked the territories of the known Old World. Byzantium preserved the sword – spatha as its heritage from the Roman Empire, but Muslim influenced paramerion sword found a place in Byzantine military equipment. Latin schools of wielding weapons were imported from the West. Logothetes tou Dromou – the successors of Agentes in Rebus in the Roman Empire determined the exchange of knowledge and goods with the foreign lands. Their influence dictated the rejection or incorporation of new things. As a result, Byzantines were under Latin (Western) and Ottoman (Eastern/Muslim) influence.

I would like to conclude my article, which I am writing for Leontes Academy with confirming the use of Western fencing master’s manuscripts as a source to study Byzantine hand-to-hand combat. Weapons used in the Latin, Mediterrenean and Muslim worlds could have been also borrowed by Byzantium and be subject to study at Leontes Academy including older type of weapons, which may have continued to be used in Byzantium.

Aleksic, M.: Some typological features of Byzantinespatha, Recueil des travaux de l’Institut d’etudes byzantines XßVII, Belgrade, Serbia, 2010.
Cinnamus, John: Brief description of the reign of John and Manuel Comnenan:Ed.: V. N. Karpov, Book 3, ch. 16, S. Peterburg: G. Trusov’s Printing house, 1859. [Киннам, Иоанн: Краткое обозрение царствования Иоанна и Мануила Комнинов. Переводпод редакцией В. Н. Карпова.Книга 3, Глава 16. С. Петербург: Типография Г.Трусова, 1859].
Dawson, T.: ‘Fit for the task’. Byzantine and Modern Greek Studies. Vol. 31, No. 1, 2007.
D’Amato, R.:Byzantine Imperial Guardsmen 925–1025. Oxford, Bloomsbury Publishing, 2012.

Encyclopedic Prosopographical Lexicon of Byzantine History and Civilization. Ed.: Savides, A. & Hendrickx, B. 3 Vol., Cambridge University Press, Athens, 1965.

Haldon, J.: Byzantium At War. Ospfey Publishing Ltd., Oxford, England.
Laats, A.: The concept of the third rome and its political implications, Kaitseväe Ühendatud Õppeasutused, Issue 12,2009.

Oxford Dictionary of Byzantium. Ed.: Alice-Mary Talbot. Vol. 3. New York/Oxford: Oxford University Press, 1991.
Данилов, Е.С. [Danilov, E.S.]: Война и разведывательная деятельность в античном Риме. [War and intelligence activities in the Ancient Rome.], ЯрГУ. [Ya. State University], Yaroslavl, 2011.

«Στρατηγική ἔκθεσις καὶ σύνταξις Νικηφόρου δεσπότου»

Αποτέλεσμα εικόνας για καταφρακτοι

Στο σύγγραμα του Νικηφόρου Φωκά το 954 αναφέρονται οι στρατηγικές του Αυτοκρατορικού στρατού, από τις εμπειρίες του υπό τον πατέρα του Λέοντα Φωκά, τον Αρμένιο πολέμαρχο Κουρκούα καθώς και την εξ ιδίων ηγεσία.

Η πρωτοτυπία του Κουρκούα ήταν το κοίλο τεράγωνο σχηματισμού του πεζικού, το οποίο περιήκλειε προστατευτικά το Iππικό.
Ήταν επτά σειρές σε βάθος, δύο σειρές με λογχοφόρους, τρεις με τοξότες και δύο με βαρέα δόρατα. Κρατούσαν απόσταση άνα δύο γραμμές ώστε το ιππικό να εφορμά.
Το ιππικό είχε 4 γραμμές βάθος με τους λογχοφόρους τις δύο πρώτες και έφιππους τοξότες μετά.

Η πρωτοτυπία του Νικηφόρου ήταν η χρήση των Κατάφρακτων. Το βαρύ ιππικό εφορμούσε μέσα από τις γραμμές του τετράγωνου σχηματισμού, διασπώντας τις γραμμές του εχθρού με πλήρη πανοπλία ως τα πόδια του αλόγου. Ήταν 500 μόνο λόγω του υψηλού κόστους της πανοπλίάς. 350 οπλισμένοι με μασιές (βαρδούκιον) και ξίφη και 150 θωρακισμένοι ιπποτοξότες.
Με την επέλασή τους σε σχηματισμό ρομβοειδούς σφήνας προκαλούσαν συντριπτικό πλήγμα, δημιουργώντας χάσμα από όπου μπορούσαν να διεισδύσουν τα άλλα τμήματα.
«θα πρέπει να έιναι εξ ολοκλήρου από μέταλο, να καλύπτονται από σίδηρο και με σιδερένια κεφαλή με ακμές» παραθέτει ο Νικηφόρος.
(μονομαχίες με μασιές του Λέοντα Φωκά σε επόμενο post)

Μέσα στην πολύχρονη αντιπαράθεση στα ανατολικά σύνορα προτείνει την Σκιπίωνος αντεισβολή και την διακώλυση ανεφοδιασμού και χορτολογίας. Το πρώτο ήταν η τακτίκη του Σκιπίωνα του Αφρικανού και συνίστατο στην ισχυρή εισβολή στα αντίπαλα εδάφη σε περίπτωση Αραβικών επιδρομών στις πόλεις της μεθορίου. Ο πολέμος φθοράς, το δεύτερο, ήταν επίσης τακτική που ασκούσε ο πατέρας του Φωκά, Λέων στην παραμεθόριο επί χρόνια.

Ως αντιμετώπιση της Αραβικής επέλασης στα plateau της Ανατολίας ο Νικηφόρος πάλι πρωτοτύπησε. Όταν οι επιδρομείς περνούσαν τα ορεινά σύνορα παρέθετε μικρές δυνάμεις μπροστά στο ασταμάτητο ελαφρύ αραβικό ιππικό. Σαν άρχιζαν οι αψιμαχίες, έκαναν την εμφάνιση τους από όλες τις μερίες ελαφρύ και βαρύ ιππικό περεικλείοντας και δίνοντας τη νίκη στον «Καλλίνικο και Ταχύχειρ Νικηφόρο».

The Land Forces of Byzantium in the 10th Century, M.O’Rourke


Κρητικός πολεμιστής που έλαβε μέρος στη υπεράσπιση της Πόλης το 1453
Κρητικός πολεμιστής που έλαβε μέρος στη υπεράσπιση της Πόλης το 1453

Στην είσοδο του χωριού Καλλικράτης στα Σφακιά συναντά ο επισκέπτης μια πλάκα που τον πληροφορεί ότι το χωριό χρωστά το όνομα του στο Μανούσο Καλλικράτη αρχηγό σώματος εθελοντών που το Μάρτη του 1453 ξεκίνησε να βοηθήσει στην άμυνα της Πόλης.


Το τι απέγιναν αυτοί οι εθελοντές, μας πληροφορεί ο Γεώργιος Φρατζής στο «Χρονικό» : «Όταν μπήκαν οι εχθροί στην Πόλη, έδιωξαν τους Χριστιανούς που είχαν απομείνει στα τείχη με τηλεβόλα, βέλη, ακόντια και πέτρες. Έτσι έγιναν κύριοι ολόκληρης της Κωνσταντινούπολης, εκτός των πύργων του Βασιλείου του Λέοντος και του Αλεξίου, τους οποίους κρατούσαν οι ναύτες από την Κρήτη που πολέμησαν από τις 6 μέχρι τις 7 το απόγευμα και σκότωσαν πολλούς Τούρκους. Βλέποντας το πλήθος των εχθρών που είχαν κυριεύσει την πόλη, δεν ήθελαν να παραδοθούν, αλλά έλεγαν ότι προτιμούσαν να πεθάνουν παρά να ζήσουν. Κάποιος Τούρκος ειδοποίησε τότε το Σουλτάνο για την ηρωική άμυνά τους κι εκείνος συμφώνησε να τους επιτρέψει να φύγουν με το πλοίο και όλα τα πράγματα που είχαν μαζί τους». Απόσπασμα από το Χρονικό του Γεωργίου Φραντζή …καὶἐγκρατεῖς πάντων ἐγένοντο, ἄνευ δὲ τῶν πύργων τῶν λεγομένων Βασιλείου, Λέοντος καὶἈλεξίου, ἐν οἶς ἑστήκεισαν οἱ ναύται ἐκεῖνοι οἱἐκ τῆς Κρήτης.Αὐτοὶ γὰρ γενναίως ἐμάχοντο μέχρι καὶ τῆς ἕκτης καὶἑβδόμης ὥρας καὶ πολλοὺς Τούρκους ἐθανάτωσαν καὶ τοσοῦτον πλῆθος βλέποντες καὶ τὴν πόλιν δεδουλομένη πᾶσαν, αὐτοὶ οὐκ ἤθελον δουλωθῆναι, ἀλλὰ μᾶλλον ἔλεγον ἀποθανεῖν κρεῖττον ἢ ζῆν. Τοῦρκος δέ τις τῷἀμηρᾷἀναφορὰν ποιὴσας περὶ τῆς τούτων ἀνδρείας, προσέταξεν ἵνα κατέλθωσιν μετὰ συνηβάσεως καὶὦσιν ἐλεύθεροι αὐτοί τε καὶἡ ναῦς αὐτῶν καὶ πᾶσα ἀποσκευή, ἥν εἶχον.Καὶ οὕτως γενόμενον, πάλιν μόλις ἐκ τοῦ πύργου τούτους ἔπεισαν ἀπελθεῖν.

Το 1919, στη βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου Αγίου Όρους, βρέθηκε ένα χειρόγραφο που είχε γραφτεί από κάποιο μοναχό Καλλίνικο λίγα χρόνια μετά την Άλωση της Πόλης ( το 1460 ).

Ο μοναχός Καλλίνικος εξιστόρησε την αποστολή των Κρητών μαχητών στην Κωνσταντινούπολη, εκ μέρους του ανήμπορου λόγω πολεμικών τραυμάτων μοναχού Ιερώνυμου, που στην πραγματικότητα ήταν ο Πέτρος Κάρχας (ο Γραμματικός) διοικητής της μονάδας των Κρητών μαχητών.

Το χειρόγραφο της Μονής Βατοπεδίου:

«Την δεκάτην πέμπτην μηνός Μαρτίου θ’ ενιαυτού κζ΄ Ινδικτιώνα, τον καιρόν, όπου ο Σουλτάνος Μουχαμέτης ήρχισε να περιζώνει με τα φουσάτα του τη Μεγάλη Πόλη μας, δια να την πάρη, ο παλαιός Δρουγγάριος, Μανούσος Καλλικράτης, μέγας καραβοκύρης, αρχηγός των Σφακιών και άρχοντας του Σελίνου, ηλικίας τότε ογδοήντα χρόνων, οι δυό γυιοί του ήσανε σκοτωμένοι τρεις χρόνους πριν εις θαλασσοπόλεμον με Σαρακηνούς, επήρε άξαφνα Βασιλικόν μήνυμα, χρυσόβουλον, όπου του έλεγε να υπάγη το ογρηγορώτερον με τα καράβια του και με όσους εμπόρει περισσότερους άντρας εις την Βασιλεύουσαν, όπου εκιντύνευε.

Το μήνυμα το επήγε εις τον Μανούσον ο Βενετός πλοίαρχος Αρμάντος συγγενής του άρχοντα της Βενετίας. Ο Καπετάν-Μανούσος επήρε τότες τέσσερις δρόμωνεις και ένα διάρμενον, οι τρεις δρόμωνες ήταν χτήμα εδικόν του και εκυβερνούνταν ο εις, ο μεγαλύτερος, από τον ίδιον, ο άλλος από τον Καπετάν-Γρηγόρη, γυιόν του Σήφη Μανιάκη, από Ασκύφου, όπου επιάστη από Σαρακηνούς και εγδάρθη ζωντανός εις Γαύδον και ο άλλος από τον Καπετάν- Πέτρο τον Γραμματικόν, αυτό της Κυδωνίας. Τούτος, επισυνώ πριν ήταν μοναχός εδώ, εις το Αγιον Ορος και είχε μαθημένα καλά τα αρχαία Γράμματα, τον ονόμαζαν Γραμματικό ενώ το καθεαυτό παρανόμι του ήταν Κάρχας.

Ο τέταρτος δρόμωνας ήτον χτήμα του Καπετάν-Αντρέα, του Μακρή, από την Πάτμο και εκυβερνούνταν από τον ίδιον.

Τούτος ήταν γιος του Καπετάν-Γιαννίκου, του Μακρή, από το Ρέθεμνον, όπου ήταν παντρεμένα από την Πάτμον και είχε δυο παιδιά, τον Αντρέα και τη Ζουμπουλιώ και όπου τριάντα χρόνους πριν εσκοτώθη, δια να γλυτώση την Σάμον από τον φοβερόν Κουρσάρον Χουσεϊνην, όπου με εικοσιδιό γαλέρες ήταν έτοιμος να την κουρσέψη, αν δεν επρολάβαινε ο Μακρής να τον χτυπήση και βουλίζοντας του δέκα καράβια να σκοτώση και τον ίδιον εις το ρεσάλτο, όπου του έκαμε εις το καράβι.

Κρητικός τοξότης  από τα Σφακία
Κρητικός τοξότης από τα Σφακία

Τα καράβια εξεκίνησαν και τα πέντε ομάδι εις τση δεκαοχτώ Μαρτίου από το λιμάνι της Σούδας. Εως τα Δαρδανέλλια εταξείδεψαν χωρίς να συναπαντήσουν Αγαρηνον. Οταν όμως επερνούσαν κάτω από την Καλλίπολι, οι Τούρκοι τα εμπομπάρδισαν από το φρούριον ετούτο και έκαμαν μιαν μικρήν εζημίαν εις το διάρμεον. Αλλά ο μεγάλος και τρομερός κίνδυνος τους ανάμενε μέσα εις την Προποντίδα όταν τα καράβια έπλεγαν δίπλα από το Προκονήσι. Τότες εφάνηκαν ξαφνικά εμπρός των πάνω από εξήντα Αγαρηνά πλοία μικρομέγαλα, που ήρχονταν από την Αρτάκην, όπου ήσαν πηγαιμένα δια τάρταλα και σκλάβους και προπάντων δια γυναίκες.

Τα Τουρκικά καράβια επερικύκλωσαν τότες τα εδικά μας όπου δια μεγαλύτερη σιγουριάν τα έκαμαν τούτα Σταυρόν και ένας πόλεμος φοβερός ήρχισε αναμεταξύ τωνε, όπου εβάσταξε πλειά από δέκα ώρες. Οι Τούρκοι εις το διάστημα τούτο έκαμαν δώδεκα γιουρούσια, με σκοπό να πάρουν τα καράβια μας, αλλά δεν το επέτυχαν. Διότι οι εδικοί μας τους εγκρέμιζαν κάθε φορά στη θάλασσα και τους έπνιγαν. Μα ως τόσο οι δρόμωνες μας, που είχαν ούλοι πιστόλια γερά τους εβούλισαν ίσαμε δέκα μικρά καράβια-φούοστες τα περισσότερα όταν σαν αλαφρά και γοργοκίνητα, έμπαιναν πάντα εμπρός. Εις τση δέκα τούτες ώρες του πολέμου οι πνοιγμένοι και σκοτωμένοι Τούρκοι εξεπέρασαν τους χίλιους. Μα και οι εδικοί μας έχασαν ίσαμε εξακόσους άντρες, όπου εσκοτώθηκαν εις τα χείλια των καραβιών, ενώ επολεμούσαν. Οι εδικοί μας έχασαν ακόμη και ένα καράβι-το δρομώνι που εκυβερνούσεν ο Γρηγόρης-όπου το επιστονάρησε ένα μεγάλο πλοίο των Τούρκων, χωρίς όμως να πνιγεί ούτε ένας, διότι ο Γρηγόρης κάνοντας γρήγορο ρεσάλτο εις το πλοίο, που τον επιστονάρησε και σφάζοντας τους άντρες που ήσαν μέσα, το επήρε αμέσως.

Εμπρός εις το μέγα πλήθος των Αγαρηνών καραβιών, θα εχάνονταν το δίχως άλλο ούλοι οι Ρωμαίοι και τα καράβια τωνε, διότι την τελευταία στιγμή ο Αρχηγός των Τούρκων, ένας ονόματι Μουσταφάς, εδιάταξε να αφίσουν τα γιουρούσια και να βάλουν φωτιά να κάψουν τα Κρητικά Καράβια. Και ήθελαν όντως τα κάψει, όπου ήταν και το ευκολότερον, παρά να τα πάρουν, αν ο γενναιότατος Δρουγγάριος, Καπετάν-Μανούσος Καλλικράτης και εφτά νέοι πολέμαρχοι-μέσα σε τούτους ήταν και ο γυιός του Σπεσακονικόλα, ο Κωσταντής, -όπου και είναι Αγία η μνήμη τωνε εις αιώνα τον άπαντα, δεν αναλάβαιναν να θυσιαστούν ετούτοι με δυό καράβια, για να βαρδάρουν τα τρία άλλα και τους δώσουν τον καιρόν να φύγουσιν όταν ήρθε η νύχτα.

Εις τον σωσμόν των τριών τούτων καραβιών εβοήθησε πρώτα πρώτα ο Μεγάλος Θεός των Χριστιανών και η Αγία Θεοτόκος, έπειτα η μεγάλη γενναιότης του Δρουγγαρίου, όπου έκαμε και το σχέδιο, κατόπιν ένας άγριος και φοβερός σίφουνας που εξέσπασεν κείνη την ώρα, και τέλος το Τούρκικο πλοίο, όπου εκυρίεψεν ο Γρηγόρης και όπου εμπέρδεψε τον Μουσταφά μέσα στη νύχτα και τον έκαμε να νομίση ότι και τα τρία καράβια που εξεμάκρυναν από τ’ άλλα και εφεύγασι προς τον Βόσπορο ήσανε Τουρκικά. Ως τόσο τα δύο άλλα όπου έμειναν με τον Καλλικράτη και τα εφτά παιδιά, κάνοντας ψεύτικο Πόλεμο με τση σκευές, εδυνάμωναν στο Μουσταφα την ιδέα πως οι Ρωμαίοι ήσαν ούλοι εκείνοι και έτσι τούτος αντί να κυνηγήσει εκείνους που έφευγαν, εστράφηκεν μόνο προς τα δύο καράβια πασχίζοντας να τα αποκάμη με τη φωτιά καθώς και το κατόρθωσε στο τέλος. Οταν οι δυό δρόμωνες μας μαζί με το Τουρκικό πλοίο έφθασαν εις την Πόλη την αυγή της άλλης ημέρας, και εμπήκαν μέσα εις τον Κεράτιον χωρίς κανένα εμπόδιο, διότι ο άγριος σίφουνας είχε σκορπισμένη εδώ κι εκεί την Τούρκικη Αρμάδα, ο Μεγάλος Δομέστικος των Κάστρων εχώρισε τους πολεμάρχους σε δύο τούρμες και τη μια, με αρχηγούς τον Ανδρέαν, τον Γρηγόρη και τον Γραμματικόν, έβαλε να φυλάξη τους τρεις Πύργους-του Βασιλείου, του Λέοντος και του Αλεξίου,-και την άλλη τούρμα να φυλάξη την Ωραία Πύλη, που είναι κάτω από τους πύργους αυτούς, με αρχηγό, τον Καπετάν Παυλή. Και τους λαβωμένους που ήσαν πλειά από τους μισούς, τους έμπασε μέσα εις τα Σπιτάλια δια θεραπείαν. Κατόπιν όμως και όταν εμέστωσε καλά ο Πόλεμος, ο Καπετάν-Παυλής εκλήθη να βοηθήση στη μάχη της Πύλης του Αγίου Ρωμανού όπου η μεγάλη μπορμπάρδα του Ουγγαρέζου έκανε θραύσι και στους άντρας και στα κάστρα. Εκεί ο Καπετάν-Παυλής και οι περισσότεροι άντρες του σκοτώθηκαν την παραμονή που έπεσεν η Πόλη μαζί με τον Βασιλέα Κωνσταντίνον, που έπεσε κι αυτός, πολεμώντας, σαν απλός στρατιώτης. Ολίγον πρωτήτερα είχε τραυματισθή βαριά στο ίδιο μέρος, όπου αναγκάστηκε μάλιστα να φύγη από την μάχη, και ο Γενικός Αρχηγός των Οπλων, ο Γενβέζος Ιωάννης Ιουστινιάνης, ένας σπουδαίος Πολεμιστής, που μετά το τραύμα του έζησε μόνον δύο μέρες. Από τα βόλια της μεγάλης μπομπάρδας είχαν σκοτωθή σε προηγούμενας μάχας, μαζί με πολλούς άλλους και οι Αρχηγοί της Τούρμας των Πύργων, ο Καπετάν-Ανδρέας και ο Καπετάν-Γρηγόρης. Ελεος στην ψυχή τωνε!

Στο αναμεταξύ οι Τούρκοι είχαν ανοίξει πολλά κρυφά λαγούμια,-υπονόμους-για να μπουν μέσα από αυτά όλα τα λαγούμια τα εξουδετέρωνε ένας σπουδαίος Γερμανός μηχανικός, ονόματι Τράντης, τον οποίον κάθε φορά εβοηθούσε εις την ανατίναξι η εδική μας τούρμα. Και, όταν έπεσεν η Πόλη και οι Τούρκοι εμπήκαν μέσα, ως διακόσες χιλιάδες περίπου.

Ταχτικοί και Αταχτοι, άλλοι από την Κιρκοπορτα και άλλοι από το ρήγμα του Αγ. Ρωμανού, και όλοι οι Πολέμαρχοι εγκατάλειψαν τας θέσεις των, δια να σωθούν, εις τα πλοία ή οπουδήποτε αλλού, μονάχα η τούρμα της Κρήτης, όσοι εζούσαν, με αρχηγόν τον Καπετάν-Γραμματικόν, αν και τραυματισμένον κι αυτόν σε πολλά μέρη του κορμιού του, εσκέφτηκε, ότι θα ήταν καλύτερον να μείνη στα πόστα της και να εξακολουθήση να πολεμά, μέχρις ότου σκοτωθούν ούλοι παρά να παραδώσουν τα όπλα. Και όταν προς το βράδυ πλέον ο Σουλτάνος είδε και εκατάλαβεν, ότι εμείς δεν είχαμεν σκοπόν να παραδοθούμε, έστειλεν ένα Πασά με δυό αξιωματικούς, που ο ένας εκρατούσε λευκή σημαία και ο άλλος ήταν δραγουμάνος, και μας είπε: – Οτι, επειδής λέγει ο Σουλτάνος εκτιμά την αντρειά μας, μας αφίνει ελεύθερους να φύγωμε για το νησί μας με τα όπλα μας και με ένα από τα καράβια μας. Τότες αλάβωτοι και λαβωμένοι, το όλον εκατόν εβδομήντα, εκατεβήκαμεν από τους πύργους μας, με τα άρματά μας και εμπήκαμεν εις ένα δρομώνι, που μας έδωκαν. Και όταν εβγαίναμε από το λιμάνι είχεν ειδοποιηθή ο Τούρκικος Στόλος να μη μας πειράξη. Και επειδής όλοι οι Καπεταναίοι ήσανε σκοτωμένοι και εγώ, ο Γραμματικός, βαριά λαβωμένος δεν ημπόρουν να κυβερνήσω, ανάθεσα εις ένα γενναίον άνδρα τον Παναγή Χαλκούσην, από τον Χάντακα, να κυβερνήση αυτός το καράβι. Οταν όμως εβγήκαμεν από τα Δαρδανέλλια και εγώ είδα πως δεν ήταν δυνατόν νʼ ανθέξω, ως πού να φθάσωμεν εις Κρήτη διότι ίσως θα εκάναμεν και οχτώ και δέκα μέρες ακόμη, δια να φθάσωμεν, επειδής ο Βορριάς είχε αρχίσει ως τόσο να γυρίζη στο Λεβάντε, ζήτησα από τον Καπετάν-Χαλκούσην να βάλη πλώρη στο Αγιον Ορος και να με αφίσει εμένα εκεί, στο μοναστήρι του Βατοπεδίου, όπου ήξερα, ότι υπήρχε πάντα γιατρός, δια να περιποιηθή τση πληγές μου.

Και αυτό και έγινε. Και εδώ εις την Μονήν όπου ο Γραμματικός επήρε και πάλι το μοναχικό σχήμα, με το όνομα Ιερώνυμος, έγινε καλά, χάρις εις την βοήθειαν του Θεού και του καλού γιατρού και έζησεν ακόμη οχτώ έτη, χωλός μεν από τον ένα πόδα, αλλά χωρίς αυτό να τον εμποδίζει εις τα καθήκοντα του, ως ιερέως.

Επειδής όμως είχεν εξασθενήσει η όρασίς του και το δεξιό του χέρι έτρεμεν από ένα τραύμα που είχε πάρει εκεί, ανέθεσεν εις εμέ, τον συμπατριώτην και Μοναχόν εις την ιδίαν Μονήν, να γράψω εγώ την παρούσαν ιστορίαν, προς δόξαν και αιώνιον μνημόσυνον όλων των γενναίων ανδρών της Κρήτης που αγωνίσθηκαν και απέθαναν δια την Πίστην του Χριστού και την πατρίδα και να την υπογράψω εγώ αντί αυτού.

Καλλίνικος, Μοναχός της Μονής

Βατοπεδίου Αγίου Ορους

Εξ Ανωπόλεως Σφακίων.»


Ο ποιητής Ι. Κόντος που τυχαία συναντά το μοναδικό αυτό χειρόγραφο το 1919 ενθουσιασμένος από την ανακάλυψη αυτή, εμπνέεται απ’ αυτό και συνθέτει ένα δίτομο “ιστορικό επικό ποίημα”. Στο ποίημα αυτό, που περιέχει χιλιάδες εκφραστικούς στίχους και ζωντανές σκηνές με τη δημώδη κρητική διάλεκτο διαφαίνεται η ικανότητα του ποιητή, η φυσικότητα, η περιγραφικότητα, αλλά και ο ποιητικός εθνικός του οίστρος.

Κακά μαντάτα πήρε ψες ο Καπετάν Μανούσος

Δρουγγάρης χρόνια μυστικός στο πλόϊμα της Κρήτης…

Το μήνυμα το θλιβερό, σαν διάβασε αραγμένος

Στην Κίσαμο, σύναξι αυτός στο Μοναστήρι κράζει…

Τώρα κάθε εις μας το μπορεί ογλήγορα ας το κάμη

μ’ όλη την άγια προθυμιά

που δείχνουν κι οι γονείς μας

κάθε φορά που η ακριβή πατρίδα τους καλούσε.

Παράλληλα με τη σύναξη που πραγματοποιείται στην Κίσσαμο στέλνει τον Παυλή Καματερό να ενημερώσει τους κατοίκους του Κάστρου για το θλιβερό μαντάτο.

Με το λιοφέγγαρο οδηγό και του Πελάου τη λάμψη

στ’ αριστερά του σαν σπαθί,

μαζί και σαν τιμόνι

σκίζει πεδιάδες και βουνά,

λαγκάδια και μαδάρες,

σαν αετός, που μακριά

βλέπει το θήραμά του

κι ανοίγει διάπλατα φτερά

να τρέξη να το φτάση…

Κι’ όταν μετ’ από είκοσι δυο,

στο Χάνδακα ήταν ώρες,

χωρίς φαγί, χωρίς νερό

κι’ άτι και καβαλλάρης

τ’ ωραίο τ’ άτι μονομιάς

νεκρό σωριάστη χάμου…

Το πρωινό όλο με χορούς επέρασε και γλέντι.

Από τους άντρες του βουνού που μεσ’ τη χώρα μπήκαν, για να “δηλώσουν” στον Παυλή πως θεν να πολεμήσουν.

Με το βασίλεμα του Ηλιού δρόμωνας και γολέττα.

Ο Αντρέας στο ένα κι ο Παυλής στο άλλο Καπετάνιος.

Στη Σούδα γίνεται υποδοχή των δύο καραβιών με τους εθελοντές τους με ξεχωριστή ικανοποίηση και ενθουσιασμό.

Ο συγκρητισμός και ο ρόλος της υψηλής εθνικής αποστολής τους ενδυναμώνουν το φρόνημα και τους τονώνουν την αισιοδοξία.

Την ώρα κείνη μια φωνή απ’ τα καράβια βγαίνει τα Σφακιανά που σαν βροντή τη Σούδα όλη ντραντάζει, λέγοντας: “Γεια σας Καστρινοί! Γεια σας παιδιά του Κάστρου”!

Κι αυτή η φωνή ‘ναι των Σφακιών-Κισσάμου και Σελίνου

-Αποκορώνου κι Αμαριού-Ρεθύμνου, Κυδωνίας.

Που τσ’ άλλους Κρήτες χαιρετά και τους καλωσορίζει.

Και τα παιδιά της Μεσαριάς του Χάνδακα της Ίδης

Μαλεβιζιού, Μονοφατσιού, Τεμένους και της Δίχτης.

Στη βροντερή τούτη λαλιά μ’ όμοια λαλιά απαντούνε

που σείεται άλλη μια φορά της Σούδας το λιμάνι.

Κι ό,τι καθένας τους κρατά πανί, το σει μαντήλι

και συναλλήλους τους θερμής αγάπης λόγια λένε.

Είναι στενός ο αδελφωμός που στα παιδιά της Κρήτης

το σμίξιμο των καραβιών γεννά την ώρα τούτη…

Ώρες τρεις βάσταξε η δουλειά, κι ως τόσο όλα τα πάντα είν’ έτοιμα και μοναχά το σήμαντρο απομένει.

Το σήμαντρο που θε να πη: Σαλπάρετε! Ήρθε η ώρα!

Ύστερα απ’ ώρες τρεις σωστές, τα πέντε τα καράβια,

αφήνοντας στ’ αριστερά το φοβερό Ακρωτήρι

που τώρα ήμερο γελά και παίζει με το κύμα

στο πέλαγος σιγά σιγά ξανοίγονται ζητώντας

να βρουν το δρόμο, που γοργά στην πόλη θα τα φέρει…

Στο Μαρμαρά χάνονται οικειοθελώς δύο καράβια, για να σωθούν οι περισσότεροι που βρίσκονται στα άλλα 3 καράβια.

Για τους οκτώ αυτούς εθελοντές του θανάτου, όπως λέει ο θρυλικός αρχηγός Μανούσος Καλλικράτης, ο ποιητής αφιερώνει την ικμάδα της ποιητικής του απόδοσης και γράφει:

Από τους άντρες τους εφτά καθώς μαθεύτη αμέσως

τέσσερις ήταν Σφακιανοί και τρεις από το Κάστρο.

Στ’ άγριο κείνο το νησί, τα δύο τ’ άλλα καράβια,

Γολέττα και Δρομώνι αυτά που κράτησε ο Δρουγγάρης

με τους εφτά πολεμιστές, λύτρα να τους προσφέρει

στον Τούρκο τσ’ άλλους τους πολλούς συντρόφους να γλυτώσει

πάνω στους βράχους της ακτής είναι ριγμένα τώρα,

από τον άγριο το Βορηά π’ έγινε ο πλοίαρχός τους…

Το τέλος τούτων των αντρών μάτι Γραικού δεν είδε.

Προπονησιώτες μοναχά χριστιανοί ψαράδες

που μετά μήνες μερικούς ρωτήθηκαν αν είδαν

τίποτε ανθρώπους στα σκαφιά κοντά τα καυμένα

πνιγμένους είτε ζωντανούς, μ’ αυτές κι αυτές τις όψεις,

είπαν πως είδαν τα σκαφιά τα δυο όπου καήκαν,

στους βράχους τ’ άγριου νησιού και πως σε

τούτα μέσα ηύραν οκτώ μαύρα κορμιά, ανθρώπων καυμένα

που δεν εχώριζε κανείς, αν ήσαν νέοι ή γέροι

Τούρκοι ή Ρωμιοί και μαναχά απ’ ένα σταυρουδάκι

που βρέθη στο λαιμό ενός την πίστι τους εννοιώσαν…

και τους τραβήξανε κρυφά και κάπου ‘κει τους θάψαν

κοντά στους βράχους, στην οχτή που βρήκαν λίγο χώμα.

Αυτό με γράμματα χρυσά θα γράψει ιστορία

μια μέρα. Και σαν ιερό προσκύνημα θα μείνει

ο τάφος των παλικαριών που πέφτουν μ’ έτοιο τρόπο!

Και κάθε χρόνο μια φορά το Γένος των Ρωμαίων

ολόκληρο στον τάφο αυτόν θα ‘ρχεται και θα ραίνει

μ’ άνθη τους άντρες που μ’ αυτή δοθήκανε την Πίστη…

Το Κρητικό Ανακάλημα ή Ανακάλεσμα που είναι ένα θρηνητικό άσμα για την άλωση της Κωνσταντινούπολης και από πολλούς αποδίδεται σε Κρήτες το στιχούργημα αυτό, πιθανόν

να έχει σχέση με την επιστροφή των Κρητών υπερασπιστών της Πόλης.

Στους στίχους μετάδοσης της Άλωσης της Πόλης διαβάζουμε:

“Καράβιν εκατέβαινε’ς μέρη της Τενέδου,

και κάτεργον το απάντησε,

στέκει κι αναρωτά το.

Καράβιν πόθεν έρχεσαι

και πόθεν κατεβαίνεις;

Έρχομαι απ’ τ’ ανάθεμα

κ’ εις το βαρύν το σκότος,

απ’ την αστραποχάλαζην

απ’ την ανεμοζάλην

από την Πόλιν έρχομαι

την αστραποκαμένη

εγώ γομάριν δεν βαστώ

αμέ μαντάτα φέρνω

κακά δια τους Χριστιανούς,

πικρά και θολωμένα.

Οι Τουρκιώται ήρθασιν,

επήρασιν την πόλην,

απώλεσαν τους Χριστιανούς

εκεί και πανταχόθεν”.

Σε άλλο στίχο στο ίδιο Ανακάλημα περιέχεται η ευχή και η παράκληση.

“Ήλιε μου, ανάτειλε παντού, ούλον τον κόσμον φέγγε, κι έκτεινε της ακτίνας σου σ’ όλην την οικουμένην, κ’εις την Κωσταντινούπολιν την πρώτη φουμισμένη και τώρα την Τουρκόπολιν δεν πρέπει πιο να φέγγης.

Το κείμενο περιέχεται στο χειρόγραφο της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Παρισιού (αριθ. 2873).


Πολλοί ακόμα λόγιοι ή δημώδεις θρήνοι καταγράφο-νται και διασώζουν την τραγική πραγματικότητα της Άλωσης.

Ένα άλλο σημαντικό επίσης ιστορικό χειρόγραφο που βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου και προέρχεται από την ιστορική μονή της Αγκαράθου γραμμένο από κάποιο μοναχό προφανώς ως “ενθύμιο” αναφέρει σχετικά με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης τα ακόλουθα:

“Eις αυνγ (1453) Ιουνίου κθ’ (29) καθ’ ημέρα Σαββάτου, ήλθαν από την Κωνσταντινούπολιν καράβια τρια Κρητικά, του Σγούρου Υαληνά (Διαλυνά) και του Φιλομάτου, λέγοντας ότι εις την κθ’ του Μαΐου μηνός της Αγίας Θεοδοσίας ημέρα Τρίτη ώρα Γ’ της ημέρας εισέβησαν οι Αγαρηνοί εις την Κωνσταντινούπολιν το φωσάτον του Τούρκου Τζελεπή Μεεμέτη και είπον ότι απέκτειναν τον κυρ Κωνσταντίνον τον δραγάσιν και Παλαιολόγον. Και εγένετο ουν θλίψις και πολύς κλαυθμός εις την Κρήτην δια το θλιβερόν μήνυμα όπερ ήλθεν. Ό,τι χείρον τούτο ου γέγονεν ού τε γενήσεται. Και Κύριος ο Θεός ελεήσας ημάς και λυτρώσεται ημάς, της φοβεράς αυτού απειλής.

Αξίζει τέλος να σημειώσουμε ότι τα μαύρα πουκάμισα των Κρητικών και τα μαύρα κεφαλομάντηλα, συμβολίζουν το πένθος τους για την άλωση της Πόλης. Τα κρόσια επίσης του κεφαλομάντηλου συμβολίζουν τα δάκρυα των Κρητικών εξαιτίας της εθνικής αυτής συμφοράς.

Οι μεσαιωνικοί θησαυροί της Χαλκίδας

Πολύτιμα μυστικά στο σκοτάδι


Πέμπτη 12 Ιουλίου 1470. Η αποφράδα ημέρα για την Εύβοια και για την Γαληνότατη Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου. Το φημισμένο λιμάνι του Νεγροπόντε (Χαλκίδα) καταλαμβάνεται από τα Οθωμανικά στρατεύματα, μετά από στενή πολιορκία που κράτησε σχεδόν ένα μήνα.


Η θαλασσοκράτειρα Βενετία χάνει για πάντα ένα λαμπερό πετράδι από το πολυποίκιλτο στέμμα της ναυτικής αυτοκρατορίας της. Τα βάρβαρα στίφη ξεχύνονται με εκκωφαντικούς αλαλαγμούς στους δρόμους της καστροπολιτείας, λεηλατώντας ασυγκράτητα και σφαγιάζοντας ανελέητα τον άμαχο πληθυσμό. Η ανεξέλεγκτη δήωση θα συνεχιστεί για τρία μερόνυχτα. Το Σάββατο 14 Ιουλίου, ο Μωάμεθ Β’ ο Πορθητής (Fatih Sultan Mehmet) διαβαίνει το κατώφλι της «Άνω Πύλης», την στιγμή που παραδίδονται και οι τελευταίοι υπερασπιστές στο καστέλι του πορθμού του Ευρίπου. Κάθε ικμάδα αντίστασης έχει πλέον εξανεμιστεί. Ο σουλτάνος επιθεωρεί χαιρέκακα την αποτρόπαια θηριωδία των αλλοφρόνων ανδρών του, διατάζοντας να ενταθεί ο εξανδραποδισμός των κατοίκων και κατόπιν αποχωρεί στην σκηνή του, πλησίον της γυναικείας μονής της Αγίας Κλάρας, για να απολαύσει ανενόχλητος τον θρίαμβο του.

Ολο το άρθρο εδώ : Οι μεσαιωνικοί θησαυροί της Χαλκίδας