Byzantine weapons in Palaiologos’ era – Western and Ottoman influence

By Alexander Koev (MA) academic member of the Academy of Historical European Martila Arts ‘Leontes’

1. Introduction.

I write this article in relation to the Byzantine weapons used in the last part of Byzantine Empire’s existence. Namely, the history after recapture of Constantinople in 1261 Emperor Michael VIII Palailogos to the fall of the city to the Ottomans in 1453 A.D. I will as a result examinte the period between Emperor Michael VIII Palailogos and Constantine XI Palailogos (Oxford Dictionary: Palailogos, pp.1557-1560). I will try to show in my article that the Military Studies used by the Byzantines were under Latin (Western) and Ottoman (Eastern) influence. I will give two weapons as an example in order to show traditional elements and how Muslim influences got to Byzantium. Then I will discuss Italian fencing styles by refering to a specific written manuscript in order to prove Latin influence. I will descriptibe and analyse in order to show that Byzantium had several infuencing elements including Latin and Muslim (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

Byzantium was very adaptable Empire in order to survive more than 1000 years. Namely, year 395 A.D., where the Roman Empire was divided in two – Western and Eastern (Byzantium). Byzantium remained the sole surviving part, which represented the Roman world – Pax Romana in 476 A.D., when the Western Empire collapsed. Byzantium faced war on three continents – Africa, Asia and Europe. All its history, the Empire was adapting to new enemies, strategies and weapons as Persian wars, Arabian expansion, different warlord led invasions where one very emminent threat in the face of Bulgaria became a problem for the Empire up to its end, Crusaders threat, where Fourth Crusade took over Constantinople in 1204 A.D. up to the Ottomans wars resulting in the end of Byzantium in 1453 A.D. All these needed adaptation, development and borrowing of weapons.

The Palailogos Era was marked with the increased Western presence. Thus, weapons and battle styles were borrowed from the West. On the other hand, the rise of the Ottomans in Asia Minor led to use of the Ottoman mercenaries, which left their mark on the Byzantine war machine. I want to examine trade exchange. Namely, Venetian presence in the Byzantine ports and waters. Another goods influx to Constantinople was done via the Ottomans and Muslim Realms. Here, I envision the Silk Road, which connected the Old World’s trade. All trade exchange left specific goods, culture behind them and adaptation, which Byzantines made themselves (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

2. Existence bettwen the Latins and Ottomans.

One has to say that when Emperor Michael VIII Palailogos retook Constantinople in 1261 A.D. and restored as Byzantines called themselves – the Roman Empire, then this event was a suicide. The entire world back then perceived Byzantium as a threat and the Holy Roman Empire (Germany) claimed it was the successor of the Roman Empire. Venice and the other Italian States as Florence and Genoa had interests in Byzantine Realm and the Papacy had conflict with Byzantium over the true faith. The Great Schism in 1054 A.D. determined the relation between Catholics and Orthodox who perceived each other as heretics. My description of the world after the destruction of the Latin Empire and rebirth of Byzantium can go on, but Nicean Empire faced significant difficulties (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

Another challenge was the fact that Constantinople was sacked by the Latins. In order to refill the missing gaps Byzantium needed to reimport its former knowledge as well as new influx of mercenaries and weapons was needed. Latins even tried to end the Schism in their advantage. Byzantium’s glory was reduced in this period. Latin assistance was welcomed especially in the face of major threats on the Balkans and Asia Minor. One should note that the Bulgarian and Serbian mercenaries and trade exchange with these lands was common. Thus, their weapons’ types were most probably borrowed as well. Another influx of influence came from the Ottomans. This faction steadily expanded to the Balkans and captured the Bulgarian Kindom even before Constantinople. The Capital of Bulgaria – Veliko Tarnovo fell in 1396 A.D. This was the setting of the Byzantine last centuries (Haldon: Byzantium At War, pp. 86 – 89).

I want to give some specific weapons (swords or Byz. xiphos) as examples, on which one can reflect about how Byzantines were affected in their culture by own tradition and the imported elements. One has to note that as Timothy Dawson says “It is a curiosity that the manuals discuss swords in much less detail than other equipment. Only the tenth-century Sylloge Tacticorum specifies a size — the maximum length of a cavalry spathion or paramerion shall be ‘4 spans without the handle’.12 If one applies the ‘royal span’ of 12 daktyls to this and adds a handle (~18 cm), the result is 112 cm” (Dawson: ‘Fit for the task’, Swords, pp. 1–12). I want to firstly describe one very popular traditional weapon of the Byzantines – Spatha. It was transfered from the Roman sword – gladius. (Aleksic: Some typological, p. 130) As a result, I would like to mention the article of Marko Aleksic – “Some typological features of Byzantine spatha”. Byzantine Spatha is described as the following: “All the said archaeological finds of cross-guards are distinguished by straight, horizontal arms and cylindrical, oval collars, which extend to the blade on the lower side, and to the hilt, on the upper side.” (Aleksic: Some typological, p. 125). One should mention that it was used before Palailogos Era and it was very widely disseminated. Moreover, “The spatha was one of the most frequent terms used in Byzantine sources as the word for a sword. It was taken from the Roman, that is, Celtic spatha, the type of straight and, in its time, long, two-edged sword. In Byzantine written sources, this term generally retained its meaning for the type of long, two-edged sword, and it was not used to denote, for instance, types that had single edged or curved blades.” (Aleksic: Some typological, p. 130). However, Paramerion – another sword, single-edged curved sabre, which was transfered in Byzantium via Turks and Khazars from 9th century onward can be found as commonly used by the Byzantines’ army equipment in the Palailogian Era (D’Amato: Byzantine Imperial, p. 41). In the Middle East, Muslims used scimitars, whose form may have inspired the Byzantines. One can clearly see how the emloyment of Muslim mercenaries transfered their weapons to Byzantium. Muslim presence in Asia Minor must have had a tremendous effect on trade. Muslim habits up to cooking, medicine and herbs were transfered. Many Byzantines converted as well to get privileges in the tax, military and administrative spheres.
This transfer was also true for the Latins and what they imported to Byzantium including weapons, books, goods and new fencing styles. All these elements were transfered from the Latin Western Italian States under the influence of the Papacy, Venetia, Genoa and Florence. Western weapons were used by the Byzantines when they transfered Western tournaments to Constantinople before the sack of the city by the Latins in 1204 A.D. (Cinnamus: Brief description, B. 3, Ch.16). I want to mention Giusiniani Longo who arrived with Italian (Western) mercenaries to assist the defence of Constantinople in 1453 A.D. and was mortally wounded (Encyclopedic: Vol. 3, pp. 124-128). He was given a high rank and trust to lead the defence. All this suggests that battle tactics and strategies including weapons and fencing styles were used in Palailogos Era along with old Roman equipment and mentality. I would like to give as an example the following manuscript – Die Blume des Kampfes (“The Flower of Battle”), which dated back to ca. 1428 A.D. and it reffered to the Italian master Fiore de’l Liberi. Giusiniani Longo most probably was trained and was aware of this school’s technique and fencing styles. Byzantium had ties with Italia and the cultural exchange was taking place. Thus, when I say books were imported to Byzantium, then I mean manuscrips like the aforementioned. It was used to train the Byzantine soldiers and learn the knowledge of the enemy. No way, one can withstand an enemy, if he/she does not learn his/her knowledge. As a result, Byzantium incorporated redefined knowledge from the West, which was studied and practically observed from the Western mercenaries in the capital city – Constantinople as well as other main cities of the Empire.

Byzantium had to adjust to new realities, because it was in a weak situation and it was loosing territories. One can speak of mass extermination of those who identified with Byzantium and Orthodoxy in this last period of the Empire. Knowledge was also adapting theological discourse from the Catholics. Latin presence as already mentioned was very strong. Use of Muslim mercenaries fortold the future of the territories once ruled by Byzantium. One can say that Byzantium was in a way using alliances with the Muslims to withstand the Latins. Thus, all of this created amalgam of Roman, Greek, later Imperial period and Muslimo-Latin presence of technologies, goods, philosophies, schools and etc. Adaptation marked the later Imperial period of the Palailogos Era. Byzantium was squeezed on two fronts by two massive worlds – Latin Catholic (Western) and Muslim who were represented by the rising Ottomans. Byzantium was also most probably characterized by Byzantines who prefered to live in the safety of abroad like Italy and one should also mention the flow of Byzantines to the Realms that would become known as Russia. Not accidently this country was called the Third Rome (Tertia Roma). This is based on Philoreus’ prophecy: “For two Romes have fallen, but the third stands, and there will never be a fourth.” (Laats: The concept, p. 98). One can say that the influx of Byzantine refugees and knowledge including know-how may have contributed to the rise of the Orthodox State – Russia in the North and subsequent wars with the Ottoman Empire, which were directed at liberating Constantinople. In a way those in the post Kievan Rus States also had impact on Byzantium. Although Byzantines Imported more there.

Logothetes tou Dromou – the Byzantine officials who were successors of the Roman Empire’s Agentes in Rebus (Данилов: Война, pp. 146-154) – can be described mostly as today’s Intelligence Agency and they were having impact on Byzantine exchange with the foreigners (Oxford Dictionary: Logothetes tou Dromou, pp.1247-1248). One can most surely attribute the Zoe marrige to the ruler of Muscovy – Ivan III as their deed, which happened since ca. 20 years from the fall of Constantinople. Important to note that even people who were Catholics in the Papacy may have been Orthodox and they worked for Byzantium and could have organized the transfer of Byzantine legacy with Zoe marrige. Not accidently, Cardinal Bessarion had Byzantine roots and he was active in the same period (Oxford Dictionary: Bessarion, p. 285). The Byzantines who lived abroad contributed to the import of know-how and goods including weapons and books, which was also true for the Italian States. One has to add here the converted Byzantines who lived now under the Ottoman rule. They were adapting to Muslim traditions and played a role for the transfer of Muslim ways to Byzantium.
As a result, Muslim and Latin exchange to Byzantium was taking place. Byzantium took from these two worlds in order to withstand its weaker condition in the Palailogos Era. It adapted to new realities and traditional spatha sword was most probably still used, but paramerion sword with Muslim influence managed to get in the Empire long before Palailogos Era. Latin knowledge from Italy got presence in Byzantium. This was the real state of things in Byzantium before 1453 A.D.

3. Conclusion

In conclusion, Byzantine weapons were affected by the geographical area of Byzantium, which had Muslim and Latin influx of goods. The Silk Road’s exchange of weapons as goods had an impact on Byzantium and it linked the territories of the known Old World. Byzantium preserved the sword – spatha as its heritage from the Roman Empire, but Muslim influenced paramerion sword found a place in Byzantine military equipment. Latin schools of wielding weapons were imported from the West. Logothetes tou Dromou – the successors of Agentes in Rebus in the Roman Empire determined the exchange of knowledge and goods with the foreign lands. Their influence dictated the rejection or incorporation of new things. As a result, Byzantines were under Latin (Western) and Ottoman (Eastern/Muslim) influence.

I would like to conclude my article, which I am writing for Leontes Academy with confirming the use of Western fencing master’s manuscripts as a source to study Byzantine hand-to-hand combat. Weapons used in the Latin, Mediterrenean and Muslim worlds could have been also borrowed by Byzantium and be subject to study at Leontes Academy including older type of weapons, which may have continued to be used in Byzantium.

Aleksic, M.: Some typological features of Byzantinespatha, Recueil des travaux de l’Institut d’etudes byzantines XßVII, Belgrade, Serbia, 2010.
Cinnamus, John: Brief description of the reign of John and Manuel Comnenan:Ed.: V. N. Karpov, Book 3, ch. 16, S. Peterburg: G. Trusov’s Printing house, 1859. [Киннам, Иоанн: Краткое обозрение царствования Иоанна и Мануила Комнинов. Переводпод редакцией В. Н. Карпова.Книга 3, Глава 16. С. Петербург: Типография Г.Трусова, 1859].
Dawson, T.: ‘Fit for the task’. Byzantine and Modern Greek Studies. Vol. 31, No. 1, 2007.
D’Amato, R.:Byzantine Imperial Guardsmen 925–1025. Oxford, Bloomsbury Publishing, 2012.

Encyclopedic Prosopographical Lexicon of Byzantine History and Civilization. Ed.: Savides, A. & Hendrickx, B. 3 Vol., Cambridge University Press, Athens, 1965.

Haldon, J.: Byzantium At War. Ospfey Publishing Ltd., Oxford, England.
Laats, A.: The concept of the third rome and its political implications, Kaitseväe Ühendatud Õppeasutused, Issue 12,2009.

Oxford Dictionary of Byzantium. Ed.: Alice-Mary Talbot. Vol. 3. New York/Oxford: Oxford University Press, 1991.
Данилов, Е.С. [Danilov, E.S.]: Война и разведывательная деятельность в античном Риме. [War and intelligence activities in the Ancient Rome.], ЯрГУ. [Ya. State University], Yaroslavl, 2011.


Byzantine tournaments

Image: The duel between Tsamados and the son of widow, art of Dimitrios Skourtelis academic member of the Academy of Historical European Martila Arts ‘Leontes’

By Alexander Koev (MA) academic member of the Academy of Historical European Martila Arts ‘Leontes’

  1. Introduction

After the fall of the Roman Empire, code of knight tournaments developed on the Western territorries, especially, in France and England. Knight tournaments became something indevisible for the Middle Ages. One can observe that this culture spread to the Eastern realms, especially, the Crusader Kingdoms in the Middle East. As one can expect knight tournaments appeared in Byzantium as well.

What is a tournament? The word comes from “French Tournoi, formerly Tournoiement” (Penny Cyclopaedia: The society…, Vol. XXV, p. 89).  It can be described as “a species of combat in which the parties engaged for the purpose of exercising and exhibiting their courage, prowess, and skill in arms, and not either out of enmity” (Penny Cyclopaedia: The society…, Vol. XXV, p. 89). One should note that Byzantine Empire incorporated Western style tournaments into its culture (Penny Cyclopaedia: The society…, Vol. XXV, p. 90).

The current work wants to dedicate its attention to the knight tournaments in the Middle Ages. It wants to show that these events existed in the Byzantine Empire as well. Moreover, it will try to examine the specifics of these tournaments and to depict their traits.

  1. East meets the West

Knight tournaments were common not only in the Western world, but also migrated to the Byzantine Empire, mostly, during the Crusades. Most supportive of these tournaments was the Emperor Manuel Comnenus who took personaly part in these events. As a result, I would like to give the following quotation in order to support these facts: “The Greek emperor, Manuel Comnenus, fought in person atthe tournament held at Antioch, and by a single thrust ofhis lance unhorsed two French knights, whom he threwto the ground one upon the other.” (Deeping: Evening Entertainments, p. 321). Moreover, tournaments existence is supported by the following words as well: “Anna Comnena seems to allude to these exercises of tournaments, and proves that they were in use during the reign of her father the emperor Alexios” (JoinvilleMemoirs, Vol. 2, p. 83).

The biggest admirer of the Latin knights traditions was Emperor Manuel Comnenus. He immitated also weapons and techniques. The Emperor took part at such events himself. The following paragraph gives best example to this:

“Emperor Manuel Comnenus in the town of Antioch, the Greeks and Latins engaged each other in a tournament, and that he himself was there, and being willing to shew that he was no way inferior to the French in the management of a lance, was personally engaged on the side of those of his nation. There is also ground to suppose that this emperor introduced the usage of them into his kingdom. Cinnamus writes, that on his succession to the empire he taught his people a new mode of fighting, ordering them in future to use long shields instead of round ones, and to learn the management of long lances, like to the French, and to ride well on horseback : he then made them exercise their arms against each other in harmless combats, which are nothing else than tournaments.“ (JoinvilleMemoirs, Vol. 2, pp. 82-83).


These events took part at the Crusader Kingdoms and were transferred to Byzantium as well. Moreover, the Western knights were surprised by the mastery of the Byzantine nobles: “He [Emperor Manuel Comnenus] had also the pleasure of exhibiting his skill in all the exercises of chivalry at a grand tournament, where he unhorsed every antagonist, and left the Frank knights amazed at his skill, strength, and daring.” (Finlay: History of Greece, Vol. 3, p. 186).

These practices survived the time of Emperor Manuel Comnenos and can be seen in later Emperors code of traditions. This is true for Andronicus:

“The only violent passion Andronicus appears to have retained  […] His love of active exertion and his eagerness for personal excitement, joined to his contempt for Byzantine etiquette, induced him to take part in the jousts and tournaments which the nobles of Savoy, who accompanied his second wife, the Empress Anne, had introduced at the court of Constantinople.” (Finlay: History of Greece, Vol. 3, p. 420).

One can see from the aforementioned that the Western kinght tournaments were common in the very capital city of the Byzantine Empire – Constantinople. Moreover, for the use of Leontes Academy, for which I write the current article, one can observe the imitation of Western swordsmanship techniques by the Byzantines. Byzantium incorporated not only tournaments, but Western knowledge. Or one can say West incorporated Byzantine knowledge in the Golden Age of Byzantium under Justinian and this knowledge survived in written sources in the West and was later rediscovered by Byzantium or if Byzantines did not need this knowledge in that time, then Leontes Academy can use Western adoption of Byzantine swordsmanship techniques. Thus, swordsmanship knowledge of the West was used in Byzantium as well, which could have been firstly developed by Byzantines. As I have said in my previous article, Byzantines adopted themselves to other knowledge and skills. Byzantium was adaptable.

I would like to add that East as well as the West borrowed traits from each other. Thus, one may find the same techniques used in hand to hand combat in the both worlds. One should say that mankind learns from each other and developes common knowledge. Sometimes, there is quest for fresh knowledge. In our case Byzantium borrowed customs from the Latin world. However, the two worlds were one under Rome. Similar exercise of power and skill in armed combat existed in the Roman Empire as well. This is true for Gladiators. However, this Roman custom was banned by the Church and Byzantium was in a way reinventing lost knowledge and entertainment.

Byzantine knight tournaments were most probably more pompous than those in Western Europe. They had to inspire magnificence of one of the richest Empires of its time. Byzantium used this entertainment to provoke fear in the Western knights coming to the former Byzantine territories and one can note that Byzantium was right to worry from these newcomers. As one can note Byzantine capital was captured by the Crusaders of the Fourth Crusade in 1204. This event must have played a role in further dissemination of Western knight code of tournaments in the Byzantine Empire.

I would like to return our attention to a Byzantine contemporary work, which describes the development of tournaments in Byzantium and this practice was taken from the Latins:

Главной заботой царя Мануила тотчас по вступлении его на престол было особенно то, чтобы сколько можно более улучшить вооружение римлян. Прежде они обыкновенно защищались круглыми щитами, по большей части носили колчаны и решали сражения стрелами, а Мануил научил их употреблять щиты до ног, действовать длинными копьями и приобретать как можно более искусства в верховой езде. В самое даже свободное время от войны он старался приготовлять римлян к войне и для того имел обыкновение нередко выезжать на коне и делать примерные сражения, становя отряды войска один против другого. Действуя в этих случаях деревянными копьями, они таким образом приучались с ловкостью владеть оружием. Вследствие сего римский воин скоро превзошел и германского, и италийского копейщика. От таких упражнений не уклонялся и сам царь, но становился в числе первых и действовал копьем, которое по долготе и величине с другими было несравнимо. [The main concern of King Manuel I immediately on his accession to the throne was particularly how much he can improve the Roman armament.Firstly, they commonly protected themselves with round shields, for the most part wearing Quivers and won battleswith arrows, but Manuel has taught them to use shields, whichcoverlegs, long spears and acquire skill in riding.In the free time from war, he tried to prepare Romans for war by riding on the horse and do sample battles, by employing detachments of troops one against another.Acting in these cases, and using wooden spears, they became accustomed with the agility to wield weapons.As a result of this, the Roman soldier soon surpassed the German and Italian spearman. The Tsar was also among the first in such battles and acted with a spear whose longitude and magnitude were incomparable with the others.] (Cinnamus: Brief description, Book 3, Ch.16).

One can note that tournaments were seen as combat practice, which prepares for war, gets used to weapons and develops new traits. As a result, Byzantines used tournaments taken from the Latins, which were practical trainings of the Byzantine soldiers. Moreover, the monarchs took active part as well. Thus, knight tournaments existed in Byzantium and may even surpassed the Western ones.

  1. Conclusion

Knight tournaments existed in Byzantine Empire. They were taken from the Western Europe and may have exhibited Western characteristics of combat. One can say that hand to hand combat exhibited characteristics common for West and East. This is due to the fact that both Western and Eastern Europe in the face of Holy Roman Empire and Byzantium claimed succession from the Roman Empire. These two realms maintained similar combat training schools, which took knowledge from Antiquity.

In conclusion, Byzantine tournaments were more pompous and significant than the Western parts. They had to conduct power of a military machine, which was one of the most powerful in Europe. Byzantium took Western combat techniques and transformed them in Byzantine symbolic and fashion. As a result, Byzantium adapted its culture to new necessaties of its time.

Image : L´époque Byzantine: Giuseppe Rava (co Osprey)
Image : L´époque Byzantine: Giuseppe Rava (co Osprey)


Cinnamus, John:  Brief description of the reign of John and Manuel Comnenan: Ed.: V. N. Karpov, Book 3, ch. 16, S.Peterburg: G. Trusov’s Printing house, 1859.  [Киннам, Иоанн: Краткое обозрение царствования Иоанна и Мануила Комнинов. Перевод под редакцией В. Н. Карпова. Книга 3, Глава 16. С.Петербург: Типография Г.Трусова,  1859].

Deeping, J.B.: Evening Entertainments. London: 1822.

Finlay, George: History of Greece. Vol. 3. Oxford: Clarendon Press, 1877.

Joinville, John Lord deMemoirs. Vol. 2.  London: 1807.

Penny Cyclopaedia: The society for the diffusion of useful knowledge. Ed.: George    Long. Vol. XXV.  London: C. Knight, 1843.



Byzantine Infantry Mentality, Training and Equipment: A Brief Review

Byzantine Infantry Mentality, Training and Equipment: A Brief Review

Image: Digenis Acritas art of Dimitrios Skourtelis  academic member of the Academy of Historical European Martila Arts ‘Leontes’

By Alexander Koev (MA) academic member of the Academy of Historical European Martila Arts ‘Leontes’

  1. Introduction.

I am writing this article with great pleasure for the Leontes Academy [Hellenic Academy of Historical European Martial Arts ‘Leontes’] on the topic of Byzantine Swordsmanship. I will try to analyze and describe possible combat and military preparation techniques that were used in the Byzantine army training. As well I will discuss battle mentality and equipment. My article may seem descriptive, but it tries to unravel forgotten or unnoticed facts. I would like, firstly, to quote although unrelated, but interesting Far Eastern sourse: “If you know the enemy and know yourself, your victory will not stand in doubt.” (Sun Tzu: Art of War, par. 31, Ch. Terrain)

Byzantine Empire was the part of the Roman Empire, which survived the fall of the Western Roman Empire in 476 A.D. Byzantium was the keeper of Greek, Hellenistic and Roman culture and traditions. It continued to exist in the East up to 1453 A.D. There, Latin languge was replaced by the Greek and its main religion was Orthodoxy in contrast to the Roman Empire where many cults existed, for example, the one of Mithras in the late timeperiod of the Empire. Here, I will quote books also from Roman history in order to reestablish a possible hand-to-hand combat experience, which I try to reconstruct for Leontes Academy.

Image 1: Byzantine Weapons and Armor, Hosias Loukas, Greece, 11 century.
  1. What made Byzantines so Unique in Battle Readiness?

I would like to quote the following words written by Julius Caesar related to military maneuvers: “On the seventh day, as he did not discontinue his march […]” (Julius Caesar: The Gallic Wars, Book 1, Chapter 41,). These words describe the following: seven days Caesar’s Legions marched without a rest. I may even speak more boldly by suggesting that his soldiers did not sleep for six days. As a result, this shows how military discipline and training are important. One must adopt a new way of life in order to be able to live as a warrior. Here, the old Latin saying is good to mention: “Labor et patientia omnia vincunt” [Work and patience conquer all]. Additionally, Byzantine discipline was unriviled by most of their enemies: “The Byzantine army, at least as represented in the narrative histories and in the military treatises, prided itself on its order and discipline.” (Haldon: Byzantium At War, p. 63)

Byzantine Empire as mentioned above was the continuation of the Roman Empire in the East and in order to survive up to 1453 A.D. its soldiers had to have, firstly, elite discipline and training. I would like to mention here some information from the book of Leo the Wise [886–912] – Byzantine Emperor: “[…] swords sharpened and brightly shining, regular shields as well as the larger ones called thyreoi, other small shields, formerly called peltasts, for the foot soldiers, other shields of iron, round and well polished […]” (Taktika of Leo VI: p. 74). These is some of the equipment that was used by the Byzantines and which Leontes Academy may adopt for training. The Emperor Leo VI continues: “A weapon is appropriate and serviceable if it matches the strength of the person who is to wield it.” (Taktika of Leo VI: p. 74) Moreover, “Daggers. [and] Large, single-bladed swords.” were used (Taktika of Leo VI: p. 74).

Now, Emperor Leo VI mentions what armor should be used:

“Body armor down to the ankles that can be caught up with straps and rings, as well as leather carrying cases for them. If possible, the armor should be made completely of chain mail, but if not, some of it may be of horn or dry cowhide. Surcoats over the armor. Breastplates of iron or of some other material […].” (Taktika of Leo VI: p. 74)

The Emperor continues about headwear and additional armor: “Full helmets, foot coverings, and gauntlets of iron or some other material. (Taktika of Leo VI: pp. 74-77) One should also say a particular word about the battle readiness: “Devote particular attention to the weapons needed in battle. Make sure that they are always maintained polished and sharpened, so as to terrify the enemy.” (Taktika of Leo VI: p. 79)

Byzantine Warrior had to provoke fear in his enemies. Thus, some elements of fighting, which may have remained unnoticed will be discussed in my work.

Oxford Dictionary of Byzantium provides description of Byzantine Armor: Thorax (Body Armor) for cavalry men was produced of chainmail or lamellar, combining small plates with leather backing; these protection is called zabai, lorikia or klibania (Oxford Dictionary of Byzantium: Armor, p.182). Byzantine military paid significant attention to the cavalry. Thus, I also mention their battle armor. However, Infantrymen had more simple armor – knee lenght quilted coats – kabadia from felt or linen (Oxford Dictionary of Byzantium: Armor, p.182). Byzantines wore gauntlets called manikia, helmets called kranea or kassidia, which were made from iron – segmented or cast whole, usually with flaps of chain mail or felt in order to protect the face and neck (Oxford Dictionary of Byzantium: Armor, p.183). Shields – oval, rectangular and kiteshaped were made from wood and covered with iron or leather, ranging from 1,4 m to 80cm in diameter (Oxford Dictionary of Byzantium: Armor, p.183).

Image 2:Byzantine Weapons and Armor, Byzantine Warrior,Reims Cathedral, France.
Image 2:Byzantine Weapons and Armor, Byzantine Warrior,Reims Cathedral, France.

Additionally, I would like to add the following, which pertains to battle mentality and leads us to what I said in the beginning concerning the warrior’s way of life: “We order you, above all and with all, to have the fear of God, a sharp mind, and serious intent in every time, place, and affair, as well as to be ready for every eventuality.” (Taktika of Leo VI: p. 79). Moreover, battle mentality is characterized by the belonging to the Orthodox faith: “Many men who had completed their service in the army […] entered a monastery.” (Haldon: Byzantium At War, p. 62). Courage was above all important in order to decrease casualties: “Of the Romans only eighty were killed, and these were the men who stood in the ranks where they had to withstand the first shock of the Frankish charge.” (Holmes: The Age of Justinian and Theodora, p. 665). One has to say in relation to training and education the following: the adaptability of the Byzantines in their economical, i.e. all other practical matters as well. (73 page, The Economic History of Byzantium: Angeliki Laiolu). Thus, Byzantines had self educational way of adaptability leading to adopt new practical ways in order to cope with a given situation.

Byzantine hand-to-hand combat techniques can be searched in Old Russian or more precisely Church Slavonic or Old Church Slavonic manuscripts, because “Интерес к военной культуре Византии проявляли киевские князья, а затем русские военные теоретики вплоть до начала XVIII в., когда все основные военнотеоретические работы византийцев были переведены на русский язык. [Interest in the military culture of Byzantium was shown by the Kiev princes, and by the Russian military theorists until the beginning of the 18th century, when they translated all main military theoretical works of the Byzantines into Russian language.]” (Разин: История военного искусства [History of Military Art], Vol. 2, p. 249).Thus, Military treatises of the Byzantine could have been copied by others as mentioned above about the Kievan Rus.

One can observe that hand-to-hand battle with swords could not last long time, i.e. forever. One opponent is struck down at the end. Only careful training or luck helps be victorious. I would like to quote the following: “Единоборству друг против друга с использованием щитов и палок […]” i.e. [Fencing hand to hand against each other through use of shields and sticks] (Кучма: Стратегикон Маврикия [Strategikon of Maurice],  p. 204). One can make a conclusion from the aforementioned that Byzantines could adapt to battle conditions through knowledge and practical necessity. Byzantines had to understand the limits of one’s strenght and victory or defeat in hand to hand battle. Here, I would like to give to paragraphs from Julius Caesar’s Book showing importans of fast reactions, short time to combat and battle shouts to inspire fear in the enemy:

“Varenus rushes on briskly with his  sword  and  carries  on  the  combat  hand  to  hand, and having slain one man, for a short time drove back the rest: while he urges on too eagerly,  slipping into a hollow, he fell. To him, in his turn, when 

surrounded,  Pulfio brings relief; and both having slain a great number, retreat  into  the  fortifications  amid the highest applause. Fortune so dealt  with  both  in  this  rivalry  and  conflict,  that the one competitor was  a succor and  a safeguard to the other, nor could it be  determined  which of the two appeared worthy of being  preferred to the other.” (Julius Caesar: The Gallic Wars, Ch.  44, Book 5)   [and]


 “The shouts which were raised by the combatants in their rear […]” (Julius Caesar: The Gallic Wars, Ch. 84, Book 7).

And summarizing the battle shouts, I would like to give the following words that serve as a proof that they existed: “Что касается боевого клича, который иногда по обыкновению издается во время сражения, именно клича «С нами Бог!» [Concerning the Battle Cry, which is heard sometimes in battle, namely, – God with Us]” (Кучма: Стратегикон Маврикия [Strategikon of Maurice],  p. 97).

Byzantines also practiced combat training trough such activity as hunting: “В мирное же время охота для стратиотов необходима. [In peaceful time, hunting for Stratiotes is necessary]” (Кучма: Стратегикон Маврикия [Strategikon of Maurice],  p. 83). Physical training and Intelligence played a role for the preparation of hand-to-hand combat: “людей трезвомыслящих, бдительных, быстрых и хорошо выглядящих [people with clear thought, careful, fast and well built” (Кучма: Стратегикон Маврикия [Strategikon of Maurice], p. 94). On the training, one can say the following: “Ведь полная победа заключается не в том, чтобы слегка отбросить врага и на этом остановиться, но и поражения не произойдет, если немного отойти, а затем снова повернуть назад. И поскольку итог военного противоборства знаменуется этими обоими показателями, необходимо сражаться так, чтобы познать их до конца. [After all, a complete victory is not to push the enemy slightly and stop at this, but there will be no defeat if you move away a little, and then turn back again. And since the outcome of the military confrontation is marked by these two indicators, it is necessary to fight so that they can be fully understood.]” (Кучма: Стратегикон Маврикия [Strategikon of Maurice],  p. 111). As a result, these are some of the important elements, which could teach Byzantine soldiers in training.


  1. Conclusion.


All these facts from pre-Byzantine and Byzantine history stress how military discipline, philosophy, training, equipment and mentality play a role. In conclusion, Byzantine commanders most probably hid many details about the training, but these secrets were most probably stolen or taken and written in Byzantine enemies’ or admirers’ texts and some may lie in monasteries or safe heavens, which remain hidden. Archeology may help uncover more facts. However, the practical and living continuation preserved this valuable knowledge, which exists up to this day and this knowledge is recreated, for example, at Leontes Academy. Here, I would like to give as an Appendix some images of Byzantine armor and warriors. Summarizing the aforementioned, one can conclude that Byzantines believed in self-development through personal experience and observation, while guided by strict discipline, motivation and order. Byzantine warrior had to self learn through self imposed way of life of adaptable training in relation to his enemy by understanding the oppossite side and using its weakneses and his strenghts.


  1. Bybliography.

Haldon, J.: Byzantium At War. Ospfey Publishing Ltd., Oxford, England.

Holmes, W. G.: The Age of Justinian and Theodora. London: Gorge Bell and Sons 1907.

Julius Caesar. The Gallic Wars. Translated by W. A. McDevitte  and  W. S. Bohn, 1994‐2000, Daniel  C. Stevenson, Web Atomics.

Laiou, A. E.: The Economic History of Byzantium: From the Seventh Through the Fifteenth Century. Volume 1. Dumbarton Oaks, 2008.

Oxford Dictionary of Byzantium. Ed.: Alice-Mary Talbot. 3 Vol.. New York/Oxford: Oxford University Press1991

Sun Tzu: The Art of War. Translated by L.GilesLondon: Luzac, 1910.

Taktika of Leo VI.  Ed.: John Duffy. Dumbarton Oaks Washingtoniae, D.C.: MMX.

Кучма, В. В. (Изд.): Стратегикон Маврикия. Санкт-Петербург: Алетейя, ·2004. (Византийская библиотека. Источники). [Kuchma, V.V. (Ed.): Strategikon of Maurice. St. Petersburg: Aleteia,  2004. (Byzantine Library. Sources)]

Разин, Е.,  Строков, А.: История военного искусства. Том 2, Москва: Полигон, 1994. [Razin, E., Strokov, A.: History of Military Art. Vol. 2, Moscow: Poligon, 1994]



  1. Appendix:



Κρητικός πολεμιστής που έλαβε μέρος στη υπεράσπιση της Πόλης το 1453
Κρητικός πολεμιστής που έλαβε μέρος στη υπεράσπιση της Πόλης το 1453

Στην είσοδο του χωριού Καλλικράτης στα Σφακιά συναντά ο επισκέπτης μια πλάκα που τον πληροφορεί ότι το χωριό χρωστά το όνομα του στο Μανούσο Καλλικράτη αρχηγό σώματος εθελοντών που το Μάρτη του 1453 ξεκίνησε να βοηθήσει στην άμυνα της Πόλης.


Το τι απέγιναν αυτοί οι εθελοντές, μας πληροφορεί ο Γεώργιος Φρατζής στο «Χρονικό» : «Όταν μπήκαν οι εχθροί στην Πόλη, έδιωξαν τους Χριστιανούς που είχαν απομείνει στα τείχη με τηλεβόλα, βέλη, ακόντια και πέτρες. Έτσι έγιναν κύριοι ολόκληρης της Κωνσταντινούπολης, εκτός των πύργων του Βασιλείου του Λέοντος και του Αλεξίου, τους οποίους κρατούσαν οι ναύτες από την Κρήτη που πολέμησαν από τις 6 μέχρι τις 7 το απόγευμα και σκότωσαν πολλούς Τούρκους. Βλέποντας το πλήθος των εχθρών που είχαν κυριεύσει την πόλη, δεν ήθελαν να παραδοθούν, αλλά έλεγαν ότι προτιμούσαν να πεθάνουν παρά να ζήσουν. Κάποιος Τούρκος ειδοποίησε τότε το Σουλτάνο για την ηρωική άμυνά τους κι εκείνος συμφώνησε να τους επιτρέψει να φύγουν με το πλοίο και όλα τα πράγματα που είχαν μαζί τους». Απόσπασμα από το Χρονικό του Γεωργίου Φραντζή …καὶἐγκρατεῖς πάντων ἐγένοντο, ἄνευ δὲ τῶν πύργων τῶν λεγομένων Βασιλείου, Λέοντος καὶἈλεξίου, ἐν οἶς ἑστήκεισαν οἱ ναύται ἐκεῖνοι οἱἐκ τῆς Κρήτης.Αὐτοὶ γὰρ γενναίως ἐμάχοντο μέχρι καὶ τῆς ἕκτης καὶἑβδόμης ὥρας καὶ πολλοὺς Τούρκους ἐθανάτωσαν καὶ τοσοῦτον πλῆθος βλέποντες καὶ τὴν πόλιν δεδουλομένη πᾶσαν, αὐτοὶ οὐκ ἤθελον δουλωθῆναι, ἀλλὰ μᾶλλον ἔλεγον ἀποθανεῖν κρεῖττον ἢ ζῆν. Τοῦρκος δέ τις τῷἀμηρᾷἀναφορὰν ποιὴσας περὶ τῆς τούτων ἀνδρείας, προσέταξεν ἵνα κατέλθωσιν μετὰ συνηβάσεως καὶὦσιν ἐλεύθεροι αὐτοί τε καὶἡ ναῦς αὐτῶν καὶ πᾶσα ἀποσκευή, ἥν εἶχον.Καὶ οὕτως γενόμενον, πάλιν μόλις ἐκ τοῦ πύργου τούτους ἔπεισαν ἀπελθεῖν.

Το 1919, στη βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής Βατοπεδίου Αγίου Όρους, βρέθηκε ένα χειρόγραφο που είχε γραφτεί από κάποιο μοναχό Καλλίνικο λίγα χρόνια μετά την Άλωση της Πόλης ( το 1460 ).

Ο μοναχός Καλλίνικος εξιστόρησε την αποστολή των Κρητών μαχητών στην Κωνσταντινούπολη, εκ μέρους του ανήμπορου λόγω πολεμικών τραυμάτων μοναχού Ιερώνυμου, που στην πραγματικότητα ήταν ο Πέτρος Κάρχας (ο Γραμματικός) διοικητής της μονάδας των Κρητών μαχητών.

Το χειρόγραφο της Μονής Βατοπεδίου:

«Την δεκάτην πέμπτην μηνός Μαρτίου θ’ ενιαυτού κζ΄ Ινδικτιώνα, τον καιρόν, όπου ο Σουλτάνος Μουχαμέτης ήρχισε να περιζώνει με τα φουσάτα του τη Μεγάλη Πόλη μας, δια να την πάρη, ο παλαιός Δρουγγάριος, Μανούσος Καλλικράτης, μέγας καραβοκύρης, αρχηγός των Σφακιών και άρχοντας του Σελίνου, ηλικίας τότε ογδοήντα χρόνων, οι δυό γυιοί του ήσανε σκοτωμένοι τρεις χρόνους πριν εις θαλασσοπόλεμον με Σαρακηνούς, επήρε άξαφνα Βασιλικόν μήνυμα, χρυσόβουλον, όπου του έλεγε να υπάγη το ογρηγορώτερον με τα καράβια του και με όσους εμπόρει περισσότερους άντρας εις την Βασιλεύουσαν, όπου εκιντύνευε.

Το μήνυμα το επήγε εις τον Μανούσον ο Βενετός πλοίαρχος Αρμάντος συγγενής του άρχοντα της Βενετίας. Ο Καπετάν-Μανούσος επήρε τότες τέσσερις δρόμωνεις και ένα διάρμενον, οι τρεις δρόμωνες ήταν χτήμα εδικόν του και εκυβερνούνταν ο εις, ο μεγαλύτερος, από τον ίδιον, ο άλλος από τον Καπετάν-Γρηγόρη, γυιόν του Σήφη Μανιάκη, από Ασκύφου, όπου επιάστη από Σαρακηνούς και εγδάρθη ζωντανός εις Γαύδον και ο άλλος από τον Καπετάν- Πέτρο τον Γραμματικόν, αυτό της Κυδωνίας. Τούτος, επισυνώ πριν ήταν μοναχός εδώ, εις το Αγιον Ορος και είχε μαθημένα καλά τα αρχαία Γράμματα, τον ονόμαζαν Γραμματικό ενώ το καθεαυτό παρανόμι του ήταν Κάρχας.

Ο τέταρτος δρόμωνας ήτον χτήμα του Καπετάν-Αντρέα, του Μακρή, από την Πάτμο και εκυβερνούνταν από τον ίδιον.

Τούτος ήταν γιος του Καπετάν-Γιαννίκου, του Μακρή, από το Ρέθεμνον, όπου ήταν παντρεμένα από την Πάτμον και είχε δυο παιδιά, τον Αντρέα και τη Ζουμπουλιώ και όπου τριάντα χρόνους πριν εσκοτώθη, δια να γλυτώση την Σάμον από τον φοβερόν Κουρσάρον Χουσεϊνην, όπου με εικοσιδιό γαλέρες ήταν έτοιμος να την κουρσέψη, αν δεν επρολάβαινε ο Μακρής να τον χτυπήση και βουλίζοντας του δέκα καράβια να σκοτώση και τον ίδιον εις το ρεσάλτο, όπου του έκαμε εις το καράβι.

Κρητικός τοξότης  από τα Σφακία
Κρητικός τοξότης από τα Σφακία

Τα καράβια εξεκίνησαν και τα πέντε ομάδι εις τση δεκαοχτώ Μαρτίου από το λιμάνι της Σούδας. Εως τα Δαρδανέλλια εταξείδεψαν χωρίς να συναπαντήσουν Αγαρηνον. Οταν όμως επερνούσαν κάτω από την Καλλίπολι, οι Τούρκοι τα εμπομπάρδισαν από το φρούριον ετούτο και έκαμαν μιαν μικρήν εζημίαν εις το διάρμεον. Αλλά ο μεγάλος και τρομερός κίνδυνος τους ανάμενε μέσα εις την Προποντίδα όταν τα καράβια έπλεγαν δίπλα από το Προκονήσι. Τότες εφάνηκαν ξαφνικά εμπρός των πάνω από εξήντα Αγαρηνά πλοία μικρομέγαλα, που ήρχονταν από την Αρτάκην, όπου ήσαν πηγαιμένα δια τάρταλα και σκλάβους και προπάντων δια γυναίκες.

Τα Τουρκικά καράβια επερικύκλωσαν τότες τα εδικά μας όπου δια μεγαλύτερη σιγουριάν τα έκαμαν τούτα Σταυρόν και ένας πόλεμος φοβερός ήρχισε αναμεταξύ τωνε, όπου εβάσταξε πλειά από δέκα ώρες. Οι Τούρκοι εις το διάστημα τούτο έκαμαν δώδεκα γιουρούσια, με σκοπό να πάρουν τα καράβια μας, αλλά δεν το επέτυχαν. Διότι οι εδικοί μας τους εγκρέμιζαν κάθε φορά στη θάλασσα και τους έπνιγαν. Μα ως τόσο οι δρόμωνες μας, που είχαν ούλοι πιστόλια γερά τους εβούλισαν ίσαμε δέκα μικρά καράβια-φούοστες τα περισσότερα όταν σαν αλαφρά και γοργοκίνητα, έμπαιναν πάντα εμπρός. Εις τση δέκα τούτες ώρες του πολέμου οι πνοιγμένοι και σκοτωμένοι Τούρκοι εξεπέρασαν τους χίλιους. Μα και οι εδικοί μας έχασαν ίσαμε εξακόσους άντρες, όπου εσκοτώθηκαν εις τα χείλια των καραβιών, ενώ επολεμούσαν. Οι εδικοί μας έχασαν ακόμη και ένα καράβι-το δρομώνι που εκυβερνούσεν ο Γρηγόρης-όπου το επιστονάρησε ένα μεγάλο πλοίο των Τούρκων, χωρίς όμως να πνιγεί ούτε ένας, διότι ο Γρηγόρης κάνοντας γρήγορο ρεσάλτο εις το πλοίο, που τον επιστονάρησε και σφάζοντας τους άντρες που ήσαν μέσα, το επήρε αμέσως.

Εμπρός εις το μέγα πλήθος των Αγαρηνών καραβιών, θα εχάνονταν το δίχως άλλο ούλοι οι Ρωμαίοι και τα καράβια τωνε, διότι την τελευταία στιγμή ο Αρχηγός των Τούρκων, ένας ονόματι Μουσταφάς, εδιάταξε να αφίσουν τα γιουρούσια και να βάλουν φωτιά να κάψουν τα Κρητικά Καράβια. Και ήθελαν όντως τα κάψει, όπου ήταν και το ευκολότερον, παρά να τα πάρουν, αν ο γενναιότατος Δρουγγάριος, Καπετάν-Μανούσος Καλλικράτης και εφτά νέοι πολέμαρχοι-μέσα σε τούτους ήταν και ο γυιός του Σπεσακονικόλα, ο Κωσταντής, -όπου και είναι Αγία η μνήμη τωνε εις αιώνα τον άπαντα, δεν αναλάβαιναν να θυσιαστούν ετούτοι με δυό καράβια, για να βαρδάρουν τα τρία άλλα και τους δώσουν τον καιρόν να φύγουσιν όταν ήρθε η νύχτα.

Εις τον σωσμόν των τριών τούτων καραβιών εβοήθησε πρώτα πρώτα ο Μεγάλος Θεός των Χριστιανών και η Αγία Θεοτόκος, έπειτα η μεγάλη γενναιότης του Δρουγγαρίου, όπου έκαμε και το σχέδιο, κατόπιν ένας άγριος και φοβερός σίφουνας που εξέσπασεν κείνη την ώρα, και τέλος το Τούρκικο πλοίο, όπου εκυρίεψεν ο Γρηγόρης και όπου εμπέρδεψε τον Μουσταφά μέσα στη νύχτα και τον έκαμε να νομίση ότι και τα τρία καράβια που εξεμάκρυναν από τ’ άλλα και εφεύγασι προς τον Βόσπορο ήσανε Τουρκικά. Ως τόσο τα δύο άλλα όπου έμειναν με τον Καλλικράτη και τα εφτά παιδιά, κάνοντας ψεύτικο Πόλεμο με τση σκευές, εδυνάμωναν στο Μουσταφα την ιδέα πως οι Ρωμαίοι ήσαν ούλοι εκείνοι και έτσι τούτος αντί να κυνηγήσει εκείνους που έφευγαν, εστράφηκεν μόνο προς τα δύο καράβια πασχίζοντας να τα αποκάμη με τη φωτιά καθώς και το κατόρθωσε στο τέλος. Οταν οι δυό δρόμωνες μας μαζί με το Τουρκικό πλοίο έφθασαν εις την Πόλη την αυγή της άλλης ημέρας, και εμπήκαν μέσα εις τον Κεράτιον χωρίς κανένα εμπόδιο, διότι ο άγριος σίφουνας είχε σκορπισμένη εδώ κι εκεί την Τούρκικη Αρμάδα, ο Μεγάλος Δομέστικος των Κάστρων εχώρισε τους πολεμάρχους σε δύο τούρμες και τη μια, με αρχηγούς τον Ανδρέαν, τον Γρηγόρη και τον Γραμματικόν, έβαλε να φυλάξη τους τρεις Πύργους-του Βασιλείου, του Λέοντος και του Αλεξίου,-και την άλλη τούρμα να φυλάξη την Ωραία Πύλη, που είναι κάτω από τους πύργους αυτούς, με αρχηγό, τον Καπετάν Παυλή. Και τους λαβωμένους που ήσαν πλειά από τους μισούς, τους έμπασε μέσα εις τα Σπιτάλια δια θεραπείαν. Κατόπιν όμως και όταν εμέστωσε καλά ο Πόλεμος, ο Καπετάν-Παυλής εκλήθη να βοηθήση στη μάχη της Πύλης του Αγίου Ρωμανού όπου η μεγάλη μπορμπάρδα του Ουγγαρέζου έκανε θραύσι και στους άντρας και στα κάστρα. Εκεί ο Καπετάν-Παυλής και οι περισσότεροι άντρες του σκοτώθηκαν την παραμονή που έπεσεν η Πόλη μαζί με τον Βασιλέα Κωνσταντίνον, που έπεσε κι αυτός, πολεμώντας, σαν απλός στρατιώτης. Ολίγον πρωτήτερα είχε τραυματισθή βαριά στο ίδιο μέρος, όπου αναγκάστηκε μάλιστα να φύγη από την μάχη, και ο Γενικός Αρχηγός των Οπλων, ο Γενβέζος Ιωάννης Ιουστινιάνης, ένας σπουδαίος Πολεμιστής, που μετά το τραύμα του έζησε μόνον δύο μέρες. Από τα βόλια της μεγάλης μπομπάρδας είχαν σκοτωθή σε προηγούμενας μάχας, μαζί με πολλούς άλλους και οι Αρχηγοί της Τούρμας των Πύργων, ο Καπετάν-Ανδρέας και ο Καπετάν-Γρηγόρης. Ελεος στην ψυχή τωνε!

Στο αναμεταξύ οι Τούρκοι είχαν ανοίξει πολλά κρυφά λαγούμια,-υπονόμους-για να μπουν μέσα από αυτά όλα τα λαγούμια τα εξουδετέρωνε ένας σπουδαίος Γερμανός μηχανικός, ονόματι Τράντης, τον οποίον κάθε φορά εβοηθούσε εις την ανατίναξι η εδική μας τούρμα. Και, όταν έπεσεν η Πόλη και οι Τούρκοι εμπήκαν μέσα, ως διακόσες χιλιάδες περίπου.

Ταχτικοί και Αταχτοι, άλλοι από την Κιρκοπορτα και άλλοι από το ρήγμα του Αγ. Ρωμανού, και όλοι οι Πολέμαρχοι εγκατάλειψαν τας θέσεις των, δια να σωθούν, εις τα πλοία ή οπουδήποτε αλλού, μονάχα η τούρμα της Κρήτης, όσοι εζούσαν, με αρχηγόν τον Καπετάν-Γραμματικόν, αν και τραυματισμένον κι αυτόν σε πολλά μέρη του κορμιού του, εσκέφτηκε, ότι θα ήταν καλύτερον να μείνη στα πόστα της και να εξακολουθήση να πολεμά, μέχρις ότου σκοτωθούν ούλοι παρά να παραδώσουν τα όπλα. Και όταν προς το βράδυ πλέον ο Σουλτάνος είδε και εκατάλαβεν, ότι εμείς δεν είχαμεν σκοπόν να παραδοθούμε, έστειλεν ένα Πασά με δυό αξιωματικούς, που ο ένας εκρατούσε λευκή σημαία και ο άλλος ήταν δραγουμάνος, και μας είπε: – Οτι, επειδής λέγει ο Σουλτάνος εκτιμά την αντρειά μας, μας αφίνει ελεύθερους να φύγωμε για το νησί μας με τα όπλα μας και με ένα από τα καράβια μας. Τότες αλάβωτοι και λαβωμένοι, το όλον εκατόν εβδομήντα, εκατεβήκαμεν από τους πύργους μας, με τα άρματά μας και εμπήκαμεν εις ένα δρομώνι, που μας έδωκαν. Και όταν εβγαίναμε από το λιμάνι είχεν ειδοποιηθή ο Τούρκικος Στόλος να μη μας πειράξη. Και επειδής όλοι οι Καπεταναίοι ήσανε σκοτωμένοι και εγώ, ο Γραμματικός, βαριά λαβωμένος δεν ημπόρουν να κυβερνήσω, ανάθεσα εις ένα γενναίον άνδρα τον Παναγή Χαλκούσην, από τον Χάντακα, να κυβερνήση αυτός το καράβι. Οταν όμως εβγήκαμεν από τα Δαρδανέλλια και εγώ είδα πως δεν ήταν δυνατόν νʼ ανθέξω, ως πού να φθάσωμεν εις Κρήτη διότι ίσως θα εκάναμεν και οχτώ και δέκα μέρες ακόμη, δια να φθάσωμεν, επειδής ο Βορριάς είχε αρχίσει ως τόσο να γυρίζη στο Λεβάντε, ζήτησα από τον Καπετάν-Χαλκούσην να βάλη πλώρη στο Αγιον Ορος και να με αφίσει εμένα εκεί, στο μοναστήρι του Βατοπεδίου, όπου ήξερα, ότι υπήρχε πάντα γιατρός, δια να περιποιηθή τση πληγές μου.

Και αυτό και έγινε. Και εδώ εις την Μονήν όπου ο Γραμματικός επήρε και πάλι το μοναχικό σχήμα, με το όνομα Ιερώνυμος, έγινε καλά, χάρις εις την βοήθειαν του Θεού και του καλού γιατρού και έζησεν ακόμη οχτώ έτη, χωλός μεν από τον ένα πόδα, αλλά χωρίς αυτό να τον εμποδίζει εις τα καθήκοντα του, ως ιερέως.

Επειδής όμως είχεν εξασθενήσει η όρασίς του και το δεξιό του χέρι έτρεμεν από ένα τραύμα που είχε πάρει εκεί, ανέθεσεν εις εμέ, τον συμπατριώτην και Μοναχόν εις την ιδίαν Μονήν, να γράψω εγώ την παρούσαν ιστορίαν, προς δόξαν και αιώνιον μνημόσυνον όλων των γενναίων ανδρών της Κρήτης που αγωνίσθηκαν και απέθαναν δια την Πίστην του Χριστού και την πατρίδα και να την υπογράψω εγώ αντί αυτού.

Καλλίνικος, Μοναχός της Μονής

Βατοπεδίου Αγίου Ορους

Εξ Ανωπόλεως Σφακίων.»


Ο ποιητής Ι. Κόντος που τυχαία συναντά το μοναδικό αυτό χειρόγραφο το 1919 ενθουσιασμένος από την ανακάλυψη αυτή, εμπνέεται απ’ αυτό και συνθέτει ένα δίτομο “ιστορικό επικό ποίημα”. Στο ποίημα αυτό, που περιέχει χιλιάδες εκφραστικούς στίχους και ζωντανές σκηνές με τη δημώδη κρητική διάλεκτο διαφαίνεται η ικανότητα του ποιητή, η φυσικότητα, η περιγραφικότητα, αλλά και ο ποιητικός εθνικός του οίστρος.

Κακά μαντάτα πήρε ψες ο Καπετάν Μανούσος

Δρουγγάρης χρόνια μυστικός στο πλόϊμα της Κρήτης…

Το μήνυμα το θλιβερό, σαν διάβασε αραγμένος

Στην Κίσαμο, σύναξι αυτός στο Μοναστήρι κράζει…

Τώρα κάθε εις μας το μπορεί ογλήγορα ας το κάμη

μ’ όλη την άγια προθυμιά

που δείχνουν κι οι γονείς μας

κάθε φορά που η ακριβή πατρίδα τους καλούσε.

Παράλληλα με τη σύναξη που πραγματοποιείται στην Κίσσαμο στέλνει τον Παυλή Καματερό να ενημερώσει τους κατοίκους του Κάστρου για το θλιβερό μαντάτο.

Με το λιοφέγγαρο οδηγό και του Πελάου τη λάμψη

στ’ αριστερά του σαν σπαθί,

μαζί και σαν τιμόνι

σκίζει πεδιάδες και βουνά,

λαγκάδια και μαδάρες,

σαν αετός, που μακριά

βλέπει το θήραμά του

κι ανοίγει διάπλατα φτερά

να τρέξη να το φτάση…

Κι’ όταν μετ’ από είκοσι δυο,

στο Χάνδακα ήταν ώρες,

χωρίς φαγί, χωρίς νερό

κι’ άτι και καβαλλάρης

τ’ ωραίο τ’ άτι μονομιάς

νεκρό σωριάστη χάμου…

Το πρωινό όλο με χορούς επέρασε και γλέντι.

Από τους άντρες του βουνού που μεσ’ τη χώρα μπήκαν, για να “δηλώσουν” στον Παυλή πως θεν να πολεμήσουν.

Με το βασίλεμα του Ηλιού δρόμωνας και γολέττα.

Ο Αντρέας στο ένα κι ο Παυλής στο άλλο Καπετάνιος.

Στη Σούδα γίνεται υποδοχή των δύο καραβιών με τους εθελοντές τους με ξεχωριστή ικανοποίηση και ενθουσιασμό.

Ο συγκρητισμός και ο ρόλος της υψηλής εθνικής αποστολής τους ενδυναμώνουν το φρόνημα και τους τονώνουν την αισιοδοξία.

Την ώρα κείνη μια φωνή απ’ τα καράβια βγαίνει τα Σφακιανά που σαν βροντή τη Σούδα όλη ντραντάζει, λέγοντας: “Γεια σας Καστρινοί! Γεια σας παιδιά του Κάστρου”!

Κι αυτή η φωνή ‘ναι των Σφακιών-Κισσάμου και Σελίνου

-Αποκορώνου κι Αμαριού-Ρεθύμνου, Κυδωνίας.

Που τσ’ άλλους Κρήτες χαιρετά και τους καλωσορίζει.

Και τα παιδιά της Μεσαριάς του Χάνδακα της Ίδης

Μαλεβιζιού, Μονοφατσιού, Τεμένους και της Δίχτης.

Στη βροντερή τούτη λαλιά μ’ όμοια λαλιά απαντούνε

που σείεται άλλη μια φορά της Σούδας το λιμάνι.

Κι ό,τι καθένας τους κρατά πανί, το σει μαντήλι

και συναλλήλους τους θερμής αγάπης λόγια λένε.

Είναι στενός ο αδελφωμός που στα παιδιά της Κρήτης

το σμίξιμο των καραβιών γεννά την ώρα τούτη…

Ώρες τρεις βάσταξε η δουλειά, κι ως τόσο όλα τα πάντα είν’ έτοιμα και μοναχά το σήμαντρο απομένει.

Το σήμαντρο που θε να πη: Σαλπάρετε! Ήρθε η ώρα!

Ύστερα απ’ ώρες τρεις σωστές, τα πέντε τα καράβια,

αφήνοντας στ’ αριστερά το φοβερό Ακρωτήρι

που τώρα ήμερο γελά και παίζει με το κύμα

στο πέλαγος σιγά σιγά ξανοίγονται ζητώντας

να βρουν το δρόμο, που γοργά στην πόλη θα τα φέρει…

Στο Μαρμαρά χάνονται οικειοθελώς δύο καράβια, για να σωθούν οι περισσότεροι που βρίσκονται στα άλλα 3 καράβια.

Για τους οκτώ αυτούς εθελοντές του θανάτου, όπως λέει ο θρυλικός αρχηγός Μανούσος Καλλικράτης, ο ποιητής αφιερώνει την ικμάδα της ποιητικής του απόδοσης και γράφει:

Από τους άντρες τους εφτά καθώς μαθεύτη αμέσως

τέσσερις ήταν Σφακιανοί και τρεις από το Κάστρο.

Στ’ άγριο κείνο το νησί, τα δύο τ’ άλλα καράβια,

Γολέττα και Δρομώνι αυτά που κράτησε ο Δρουγγάρης

με τους εφτά πολεμιστές, λύτρα να τους προσφέρει

στον Τούρκο τσ’ άλλους τους πολλούς συντρόφους να γλυτώσει

πάνω στους βράχους της ακτής είναι ριγμένα τώρα,

από τον άγριο το Βορηά π’ έγινε ο πλοίαρχός τους…

Το τέλος τούτων των αντρών μάτι Γραικού δεν είδε.

Προπονησιώτες μοναχά χριστιανοί ψαράδες

που μετά μήνες μερικούς ρωτήθηκαν αν είδαν

τίποτε ανθρώπους στα σκαφιά κοντά τα καυμένα

πνιγμένους είτε ζωντανούς, μ’ αυτές κι αυτές τις όψεις,

είπαν πως είδαν τα σκαφιά τα δυο όπου καήκαν,

στους βράχους τ’ άγριου νησιού και πως σε

τούτα μέσα ηύραν οκτώ μαύρα κορμιά, ανθρώπων καυμένα

που δεν εχώριζε κανείς, αν ήσαν νέοι ή γέροι

Τούρκοι ή Ρωμιοί και μαναχά απ’ ένα σταυρουδάκι

που βρέθη στο λαιμό ενός την πίστι τους εννοιώσαν…

και τους τραβήξανε κρυφά και κάπου ‘κει τους θάψαν

κοντά στους βράχους, στην οχτή που βρήκαν λίγο χώμα.

Αυτό με γράμματα χρυσά θα γράψει ιστορία

μια μέρα. Και σαν ιερό προσκύνημα θα μείνει

ο τάφος των παλικαριών που πέφτουν μ’ έτοιο τρόπο!

Και κάθε χρόνο μια φορά το Γένος των Ρωμαίων

ολόκληρο στον τάφο αυτόν θα ‘ρχεται και θα ραίνει

μ’ άνθη τους άντρες που μ’ αυτή δοθήκανε την Πίστη…

Το Κρητικό Ανακάλημα ή Ανακάλεσμα που είναι ένα θρηνητικό άσμα για την άλωση της Κωνσταντινούπολης και από πολλούς αποδίδεται σε Κρήτες το στιχούργημα αυτό, πιθανόν

να έχει σχέση με την επιστροφή των Κρητών υπερασπιστών της Πόλης.

Στους στίχους μετάδοσης της Άλωσης της Πόλης διαβάζουμε:

“Καράβιν εκατέβαινε’ς μέρη της Τενέδου,

και κάτεργον το απάντησε,

στέκει κι αναρωτά το.

Καράβιν πόθεν έρχεσαι

και πόθεν κατεβαίνεις;

Έρχομαι απ’ τ’ ανάθεμα

κ’ εις το βαρύν το σκότος,

απ’ την αστραποχάλαζην

απ’ την ανεμοζάλην

από την Πόλιν έρχομαι

την αστραποκαμένη

εγώ γομάριν δεν βαστώ

αμέ μαντάτα φέρνω

κακά δια τους Χριστιανούς,

πικρά και θολωμένα.

Οι Τουρκιώται ήρθασιν,

επήρασιν την πόλην,

απώλεσαν τους Χριστιανούς

εκεί και πανταχόθεν”.

Σε άλλο στίχο στο ίδιο Ανακάλημα περιέχεται η ευχή και η παράκληση.

“Ήλιε μου, ανάτειλε παντού, ούλον τον κόσμον φέγγε, κι έκτεινε της ακτίνας σου σ’ όλην την οικουμένην, κ’εις την Κωσταντινούπολιν την πρώτη φουμισμένη και τώρα την Τουρκόπολιν δεν πρέπει πιο να φέγγης.

Το κείμενο περιέχεται στο χειρόγραφο της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Παρισιού (αριθ. 2873).


Πολλοί ακόμα λόγιοι ή δημώδεις θρήνοι καταγράφο-νται και διασώζουν την τραγική πραγματικότητα της Άλωσης.

Ένα άλλο σημαντικό επίσης ιστορικό χειρόγραφο που βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου και προέρχεται από την ιστορική μονή της Αγκαράθου γραμμένο από κάποιο μοναχό προφανώς ως “ενθύμιο” αναφέρει σχετικά με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης τα ακόλουθα:

“Eις αυνγ (1453) Ιουνίου κθ’ (29) καθ’ ημέρα Σαββάτου, ήλθαν από την Κωνσταντινούπολιν καράβια τρια Κρητικά, του Σγούρου Υαληνά (Διαλυνά) και του Φιλομάτου, λέγοντας ότι εις την κθ’ του Μαΐου μηνός της Αγίας Θεοδοσίας ημέρα Τρίτη ώρα Γ’ της ημέρας εισέβησαν οι Αγαρηνοί εις την Κωνσταντινούπολιν το φωσάτον του Τούρκου Τζελεπή Μεεμέτη και είπον ότι απέκτειναν τον κυρ Κωνσταντίνον τον δραγάσιν και Παλαιολόγον. Και εγένετο ουν θλίψις και πολύς κλαυθμός εις την Κρήτην δια το θλιβερόν μήνυμα όπερ ήλθεν. Ό,τι χείρον τούτο ου γέγονεν ού τε γενήσεται. Και Κύριος ο Θεός ελεήσας ημάς και λυτρώσεται ημάς, της φοβεράς αυτού απειλής.

Αξίζει τέλος να σημειώσουμε ότι τα μαύρα πουκάμισα των Κρητικών και τα μαύρα κεφαλομάντηλα, συμβολίζουν το πένθος τους για την άλωση της Πόλης. Τα κρόσια επίσης του κεφαλομάντηλου συμβολίζουν τα δάκρυα των Κρητικών εξαιτίας της εθνικής αυτής συμφοράς.

Οι μεσαιωνικοί θησαυροί της Χαλκίδας

Πολύτιμα μυστικά στο σκοτάδι


Πέμπτη 12 Ιουλίου 1470. Η αποφράδα ημέρα για την Εύβοια και για την Γαληνότατη Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου. Το φημισμένο λιμάνι του Νεγροπόντε (Χαλκίδα) καταλαμβάνεται από τα Οθωμανικά στρατεύματα, μετά από στενή πολιορκία που κράτησε σχεδόν ένα μήνα.


Η θαλασσοκράτειρα Βενετία χάνει για πάντα ένα λαμπερό πετράδι από το πολυποίκιλτο στέμμα της ναυτικής αυτοκρατορίας της. Τα βάρβαρα στίφη ξεχύνονται με εκκωφαντικούς αλαλαγμούς στους δρόμους της καστροπολιτείας, λεηλατώντας ασυγκράτητα και σφαγιάζοντας ανελέητα τον άμαχο πληθυσμό. Η ανεξέλεγκτη δήωση θα συνεχιστεί για τρία μερόνυχτα. Το Σάββατο 14 Ιουλίου, ο Μωάμεθ Β’ ο Πορθητής (Fatih Sultan Mehmet) διαβαίνει το κατώφλι της «Άνω Πύλης», την στιγμή που παραδίδονται και οι τελευταίοι υπερασπιστές στο καστέλι του πορθμού του Ευρίπου. Κάθε ικμάδα αντίστασης έχει πλέον εξανεμιστεί. Ο σουλτάνος επιθεωρεί χαιρέκακα την αποτρόπαια θηριωδία των αλλοφρόνων ανδρών του, διατάζοντας να ενταθεί ο εξανδραποδισμός των κατοίκων και κατόπιν αποχωρεί στην σκηνή του, πλησίον της γυναικείας μονής της Αγίας Κλάρας, για να απολαύσει ανενόχλητος τον θρίαμβο του.

Ολο το άρθρο εδώ : Οι μεσαιωνικοί θησαυροί της Χαλκίδας

Πάμμαχον & Παγκράτιο. Τα δυο διαφορετικά αθλήματα, που έγιναν πολεμικές τέχνες τη περίοδο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας

Ο Αγιος Νέστορας και ο Λιαίος μονομαχούν με πλήρη πολεμική εξάρτηση στον ιππόδρομο (;), τοιχογραφία. Καστοριά, Ομορφοκκλησιά, 1295-1317 μ. Χ
Ο Αγιος Νέστορας και ο Λιαίος μονομαχούν με πλήρη πολεμική εξάρτηση στον ιππόδρομο (;), τοιχογραφία. Καστοριά, Ομορφοκκλησιά, 1295-1317 μ. Χ


Του Γεώργιου Ε. Γεωργά, προπονητή ξιφασκίας, εκπαιδευτή Παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Μετά την απαγόρευση των Ολυμπιακών αγώνων με το διάταγμα του Μέγα Θεοδόσιου, τα ολυμπιακά αθλήματα συνεχίστηκαν να διεξάγονται για ένα μεγάλο διάστημα στους Ολυμπιακούς αγώνες της Αντιόχεις. Μετά εφαρμόστηκαν σε τοπικό χαρακτήρα ή σε αθλητικά δρώμενα ανάμεσα σε αθλητές που περιφέρονταν από τη μια πόλη στην άλλη.
Κάποια από αυτά με τη πάροδο του χρόνου σταμάτησαν να είναι αθλήματα, εφόσον άλλα αθλήματα ήταν πιο δημοφιλές, όπως η πυγμαχία και η πάλη. Έτσι μεταμορφώθηκαν σε πολεμικές τέχνες που διδάσκονταν αρχικά στον αυτοκρατορικό στρατό και αργότερα σε κλειστούς στρατιωτικούς κύκλους. Αυτά ήταν το Παγκράτιο και το Πάμμαχον. Δυο διαφορετικά αθλήματα που λανθασμένα από πολλούς θεωρούνται ίδια.

Η αρχαία Ελληνική γραμματεία μας δίνει ως πρώτο μαχητή του παμμάχου τον Ηρακλή. Ωστόσο πληροφορίες που διαφοροποιούν τους παγκρατιστές από τους ασκούμενους στο πάμμαχο μας δίνει και η Βυζαντινή γραμματεία. Πιο συγκεκριμένα από τη γραμματεία της πρώιμης Βυζαντινής περιόδου. Στο λεξικό του Ησύχιου ο οποίος έζησε το 5ο με 6ο αιώνα μετά Χριστό, γράφει:

‘Κύπρια πάλη ην ένιοι πάμμαχον καλούσιν, οι δε αγροίκον και απάλαιστρον, δια το τους εν Κύπρω ατέχνως παλαίει.’

Από το Apophthegmata patrum μαθαίνουμε ότι οι ασκούμενοι στο Πάμμαχο ονομάζονται Παμμαχάριοι. Μάλιστα για να κερδίσουν το στέμμα (το έπαθλο), έπρεπε να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα δυο αντιπάλους και να τους νικήσουν ή να μονομαχήσουν με τέσσερις ή πέντε αντίπαλους που θα τους αντιμετώπιζαν τον έναν μετά τον άλλον χωρίς διάλειμμα (παρόμοιο παιχνίδι συνάτταμε και στη κεντρική Ευρώπη στη ξιφομαχία, το οποίο ονομάζεται ο βασιλιάς του βουνού) . Αυτό διαφέρει από τα άλλα Ελληνικά αθλήματα που είχαν το πνεύμα της μονομαχίας.

Σε επιτύμβια στήλη κάποιος Φιλούμενος που έζησε το 378 μ. Χ αναφέρει ότι είχε λάβει νίκες σε τέσσερα διαφορετικά αθλητικά δρώμενα, το παγκράτιο, την πάλη την πυγμαχία και το πάμμαχον. Από το Apophthegmata patrum μαθαίνουμε επίσης ότι ένας ερημίτης προτείνει στους χριστιανούς να πολεμούν το κακό με τόσο σθένος, όπως ένας παμμαχάριος δυο αντιπάλους. Ο άγιος Ιερώνυμος αναφέρει στο βιβλίο του διάφορους αθλητές όπως τον δισκοβόλο και τον δρομέα, ανάμεσα σε αυτούς έχει και τους παμμαχάριους.

Όπως βλέπουμε το πάμμαχον ήταν διαφορετικό από το παγκράτιο. Αυτό το βλέπουμε και σε παλαιότερη γραμματεία από ένα γράμμα κάποιου Δίων που το έστελνε στην αδελφή του ο οποίος έλαβε μέρος σε αγώνες στην Αλεξάνδρια παρουσία του αυτοκράτορα Διοκλυτιανού. Ο Δίων γράφει ότι τον έβαλαν να μονομαχήσει με παγκρατιστές, γιατί τον θεώρησαν ότι ήταν και αυτός παγκρατιστής, ενώ γράφει ότι δεν είχε ιδέα από παγκράτιο. Στο πρώτο παιχνίδι μονομάχησε με έναν επαγγελματία παγκρατιστή όπου και έχασε. Τότε τους προκάλεσε όλους να μονομαχήσουν όλοι μαζί του με κανόνες παμμάχου. Δέχτηκαν και τότε αυτός τους νίκησε όλους τον έναν μετά τον άλλον. Ο πάπυρος αυτός έχει διασωθεί με το κωδικό SB 3.6222

SB 3.6222
SB 3.6222


Ωστόσο και τα δύο αθλήματα επιβίωσαν και στο τέλος μάλλον συγχωνεύτηκαν εφόσον και τα δύο έγινα πολεμική μέθοδος. Πιο συγκεκριμένα τη μεσοβυζαντινή περίοδο ο αυτοκρατορικός στρατός εκπαιδεύονταν σε αυτές τις σχολές για να αναπτύξουν τις ικανότητες τους στη μάχη σώμα με σώμα. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους το 1204 μ. Χ οι δυο αυτές σχολές (με πιο πολλές αναφορές ωστόσο στο Παγκράτιο) αναφέρονται να διδάσκονται κρυφά σε υψηλά ιστάμενους Βυζαντινούς πολεμιστές στην αυτοκρατορία της Νίκαιας και συνεχίστηκε έως το τέλος της αυτοκρατορίας το 1453 μ. Χ. Οι πολεμικές τέχνες αυτές συνεχίστηκαν να εξασκούνται από τους άτακτους πολεμιστές των βουνών κατά την μεταβυζαντινή περίοδο.

Τεχνική ρίψης σύμφωνα με τη πολεμική τέχνη του παμμάχου
Τεχνική ρίψης σύμφωνα με τη πολεμική τέχνη του παμμάχου


-Apophthegmata patrum 5.18.4 = Apophthegmata 166. Ed. F. Nau, “Histoire des solitaires égyptiens,” Revue de l’Orient Chrétien 13 (1908) 47-57

-Kazhdan, Aleksandr Petrovich and Giles Constable. People and power in Byzantium: an introduction to modern Byzantine studies. Washington, DC: Dumbarton Oaks, 1996.

-Carr, Dr. Karen. (2009). Medieval Games. Retrieved 02-24-10

-Greek Thesaurus. (nd). Olympia sports – Discus – Javelin

-Guttmann, Allen. (1981). Sport Spectators From Antiquity To The Renaissance. Journal Of Sport History, Vol. 8, No. 2, p. 5-27.

-Pankration Totally Explained (2010). Pankration – The Facts: No More, No Less.

-Psahnoudis-Attreides, Ted. (2010). A Brief History of Pankration

-L. Robert, “Pantomimen im Griechischen Orient,” Hermes 65 (1930) 106-122; J.-Y.
-Strasser, “Inscriptions grecques en l’honneur de pantomimes,” Tyche 19 (2004) 175-212

-Schrodt, Barbara. (1981). Sports Of The Byzantine Empire. Journal Of Sport History, Vol. 8, No. 3, p. 40-59.

-Hieronymus, Tractatus LIX in psalmos, ps. 128, 52

-Hesychius, Lexicon K 4648

-Bulletin of the American Society of Papyrologists 47 (2010) 185-204,Pammachon, A New Sport,So!e Remijsen Leuven University

Σκιαμαχία και Χειρονομίαι το ‘Ται-Τσι’ των Βυζαντινών

Σκιαμαχία και Χειρονομίαι κατά την Ελληνική αγωγή του Παμμάχου

Του Γεώργιου Ε. Γεωργά, προπονητή ξιφασκίας , εκπαιδευτής παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Η εξάσκηση στη σκιαμαχία είναι ένα πολύ σημαντικό εργαλείο σε όλα τα μοντέρνα μαχητικά αθλήματα τυ κόσμου. Από την πυγμαχία στο Ται τσι  και από την ξιφασκία kick boxing. Ωστόσο στη μεσαιωνική Ελλάδα, τη περίοδο της Βυζαντινής ή πιο σωστά της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εξασκούνταν σε αυτά τα γυμνάσια όχι μόνο αθλητές και πολεμιστές αλλά και πολίτες ανεξαρτήτου ηλικίας και φύλου. Υπήρχαν τριών ειδών σκιαμαχίες.

Η σκιαμαχία εξασκούνταν όχι μόνο για να αυξήσει κάποιος τις μαχητικές του δυνατότητες στις  Βυζαντινές σχολές πυγμαχίας, παμμάχου και παγκρατίου.  Συνιστούνταν παράλληλα από γιατρούς της εποχής να εξασκούνται στη σκιαμαχία άτομα για να τους βοηθήσει να θεραπευτούν από διάφορες παθήσεις του σώματος και του πνεύματος ή να ενδυναμωθούν.

Το γυμνάσιο που ονομάζονταν σκιαμαχία εκτελούνταν με κινήσεις της πυγμής πάνω σε έναν φανταστικό αντίπαλο και μπορούσε να γίνετε σχεδόν παντού. Είτε στο γυμναστήριο, είτε στην αυλή του σπιτιού του ή στην εξοχή. Οι γιατροί της εποχής το συνιστούσαν για καταπολέμηση της κόπωσης και του κάματου, προφανώς για μυϊκή ενδυνάμωση. Ενώ με τις κινήσεις εκτονώνετε η νευρικότητα και έρχεται η ηρεμία του πνεύματος.  Επίσης το συνιστούσαν για ανάρρωση νεφρικών και εντερικών παθήσεων.

Το δεύτερο γυμνάσιο ήταν η σκιαμαχία να εκτελείτε με κινήσεις χεριών και ποδιών πάλι πάνω  σε έναν φανταστικό αντίπαλο με επιθέσεις γροθιών και λακτισμάτων κάτι ανάλογο με τη σκιαμαχία που συναντούμε στh μοντέρνα πολεμική τέχνη του kick boxing  ή του Κινέζικου sada. Τα δύο αυτά γυμνάσια συνιστούνταν για αθλητές και πολεμιστές για να συνηθίζουν τη κινησιολογία και να κερδίσουν έτσι μυϊκή μνήμη.

Το τρίτο γυμνάσιο της σκιαμαχίας ήταν πιο πολύπλοκό. Οι ασκούμενοι συνέθεταν κινήσεις χεριών και ποδιών σε μια όρχηση (χορογραφία) που πολλές φορές γίνονταν και μετά μουσικών οργάνων. Το γυμνάσιο αυτό ονομάζονταν χειρονομίαι. Το γυμνάσιο των χειρονομιών που στην ουσία ήταν κάτι σαν τις φόρμες του Κινέζικου Ται Τσι. Οι γιατροί πρότειναν να εξασκηθούν σε αυτή την χαρισματική σωματική δραστηριότητα παιδιά, γυναίκες και ηλικιωμένα άτομα. Ενώ ήταν ιδιαίτερα ωφέλιμη σε αδύνατα άτομα. Βυζαντινοί γιατροί γράφουν ότι  το γυμνάσιο των χειρονομιών επιβάλετε για την φυσιολογική ανάπτυξη των παιδιών (αγοριών και κοριτσιών) παράλληλα με υγιεινή διατροφή. Πιο συγκεκριμένα ο Αέτιος ο οποίος ήταν συγγραφέας του Corpus Medicorium Greacorum αναφέρει ότι πρέπει να τη χαρακτηρίζει άνεση και ιλαρότητα για τα παιδιά.


Δυστυχώς δεν έχουν επιβιώσει συγγράμματα ή δεν έχουν βρεθεί που να καταγράφουν την κινησιολογία των γυμνασίων αυτών. Ωστόσο το γυμνάσιο της χειρονομιών θα μπορούσε να είναι κάτι σαν και αυτό όπως αποδίδετε από το Ελληνική πολεμική αγωγή του Παμμάχου στο παρακάτω βίντεο από τον κ. Κώστα Δερβένη και τους μαθητές του.

Συνεπώς η Βυζαντινή νοοτροπία προετοίμαζε με έμμεσο τρόπο μαχητές  που θα στελέχωναν το στράτευμα αλλά παράλληλα είχαν και γυμναστικές θεραπευτικές μεθόδους που συναντάμε σε ανατολικούς λαούς. Αυτό έχει μια λογικλη αφού η αυτοκρατορία ήταν ένα  χωνευτήρι λαών.


– Προκόπιος, Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι’ (στα Λατινικά De Bellis)
– AETII AMIDENI: Libri medicinalis IΙΙ. Στο: Corpus Medicorum Greacorum
– Prokopios, The Wars of Justinian, 2014, Anthony Kaldellis, H. B. Dewing, Hackett Publishing Company, 2014
– ΚΟΥΖΗΣ Α. Ορειβασίου, ιατρικαί συναγωγαί προς Ιουλιανόν. Βασιλικόν Τυπογραφείον, Αθήνα, 1909
– Λάζος Χρ. Παίζοντας στο χρόνο.  Αρχαιοελληνικά και Βυζαντινά παιγνίδια, 1700 π.Χ.– 1500 μ.Χ. Αίολος, Αθήνα, 2002