Πάμμαχον & Παγκράτιο. Τα δυο διαφορετικά αθλήματα, που έγιναν πολεμικές τέχνες τη περίοδο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας

Ο Αγιος Νέστορας και ο Λιαίος μονομαχούν με πλήρη πολεμική εξάρτηση στον ιππόδρομο (;), τοιχογραφία. Καστοριά, Ομορφοκκλησιά, 1295-1317 μ. Χ
Ο Αγιος Νέστορας και ο Λιαίος μονομαχούν με πλήρη πολεμική εξάρτηση στον ιππόδρομο (;), τοιχογραφία. Καστοριά, Ομορφοκκλησιά, 1295-1317 μ. Χ

 

Του Γεώργιου Ε. Γεωργά, προπονητή ξιφασκίας, εκπαιδευτή Παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Μετά την απαγόρευση των Ολυμπιακών αγώνων με το διάταγμα του Μέγα Θεοδόσιου, τα ολυμπιακά αθλήματα συνεχίστηκαν να διεξάγονται για ένα μεγάλο διάστημα στους Ολυμπιακούς αγώνες της Αντιόχεις. Μετά εφαρμόστηκαν σε τοπικό χαρακτήρα ή σε αθλητικά δρώμενα ανάμεσα σε αθλητές που περιφέρονταν από τη μια πόλη στην άλλη.
Κάποια από αυτά με τη πάροδο του χρόνου σταμάτησαν να είναι αθλήματα, εφόσον άλλα αθλήματα ήταν πιο δημοφιλές, όπως η πυγμαχία και η πάλη. Έτσι μεταμορφώθηκαν σε πολεμικές τέχνες που διδάσκονταν αρχικά στον αυτοκρατορικό στρατό και αργότερα σε κλειστούς στρατιωτικούς κύκλους. Αυτά ήταν το Παγκράτιο και το Πάμμαχον. Δυο διαφορετικά αθλήματα που λανθασμένα από πολλούς θεωρούνται ίδια.

Η αρχαία Ελληνική γραμματεία μας δίνει ως πρώτο μαχητή του παμμάχου τον Ηρακλή. Ωστόσο πληροφορίες που διαφοροποιούν τους παγκρατιστές από τους ασκούμενους στο πάμμαχο μας δίνει και η Βυζαντινή γραμματεία. Πιο συγκεκριμένα από τη γραμματεία της πρώιμης Βυζαντινής περιόδου. Στο λεξικό του Ησύχιου ο οποίος έζησε το 5ο με 6ο αιώνα μετά Χριστό, γράφει:

‘Κύπρια πάλη ην ένιοι πάμμαχον καλούσιν, οι δε αγροίκον και απάλαιστρον, δια το τους εν Κύπρω ατέχνως παλαίει.’

Από το Apophthegmata patrum μαθαίνουμε ότι οι ασκούμενοι στο Πάμμαχο ονομάζονται Παμμαχάριοι. Μάλιστα για να κερδίσουν το στέμμα (το έπαθλο), έπρεπε να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα δυο αντιπάλους και να τους νικήσουν ή να μονομαχήσουν με τέσσερις ή πέντε αντίπαλους που θα τους αντιμετώπιζαν τον έναν μετά τον άλλον χωρίς διάλειμμα (παρόμοιο παιχνίδι συνάτταμε και στη κεντρική Ευρώπη στη ξιφομαχία, το οποίο ονομάζεται ο βασιλιάς του βουνού) . Αυτό διαφέρει από τα άλλα Ελληνικά αθλήματα που είχαν το πνεύμα της μονομαχίας.

Σε επιτύμβια στήλη κάποιος Φιλούμενος που έζησε το 378 μ. Χ αναφέρει ότι είχε λάβει νίκες σε τέσσερα διαφορετικά αθλητικά δρώμενα, το παγκράτιο, την πάλη την πυγμαχία και το πάμμαχον. Από το Apophthegmata patrum μαθαίνουμε επίσης ότι ένας ερημίτης προτείνει στους χριστιανούς να πολεμούν το κακό με τόσο σθένος, όπως ένας παμμαχάριος δυο αντιπάλους. Ο άγιος Ιερώνυμος αναφέρει στο βιβλίο του διάφορους αθλητές όπως τον δισκοβόλο και τον δρομέα, ανάμεσα σε αυτούς έχει και τους παμμαχάριους.

Όπως βλέπουμε το πάμμαχον ήταν διαφορετικό από το παγκράτιο. Αυτό το βλέπουμε και σε παλαιότερη γραμματεία από ένα γράμμα κάποιου Δίων που το έστελνε στην αδελφή του ο οποίος έλαβε μέρος σε αγώνες στην Αλεξάνδρια παρουσία του αυτοκράτορα Διοκλυτιανού. Ο Δίων γράφει ότι τον έβαλαν να μονομαχήσει με παγκρατιστές, γιατί τον θεώρησαν ότι ήταν και αυτός παγκρατιστής, ενώ γράφει ότι δεν είχε ιδέα από παγκράτιο. Στο πρώτο παιχνίδι μονομάχησε με έναν επαγγελματία παγκρατιστή όπου και έχασε. Τότε τους προκάλεσε όλους να μονομαχήσουν όλοι μαζί του με κανόνες παμμάχου. Δέχτηκαν και τότε αυτός τους νίκησε όλους τον έναν μετά τον άλλον. Ο πάπυρος αυτός έχει διασωθεί με το κωδικό SB 3.6222

SB 3.6222
SB 3.6222

 

Ωστόσο και τα δύο αθλήματα επιβίωσαν και στο τέλος μάλλον συγχωνεύτηκαν εφόσον και τα δύο έγινα πολεμική μέθοδος. Πιο συγκεκριμένα τη μεσοβυζαντινή περίοδο ο αυτοκρατορικός στρατός εκπαιδεύονταν σε αυτές τις σχολές για να αναπτύξουν τις ικανότητες τους στη μάχη σώμα με σώμα. Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους το 1204 μ. Χ οι δυο αυτές σχολές (με πιο πολλές αναφορές ωστόσο στο Παγκράτιο) αναφέρονται να διδάσκονται κρυφά σε υψηλά ιστάμενους Βυζαντινούς πολεμιστές στην αυτοκρατορία της Νίκαιας και συνεχίστηκε έως το τέλος της αυτοκρατορίας το 1453 μ. Χ. Οι πολεμικές τέχνες αυτές συνεχίστηκαν να εξασκούνται από τους άτακτους πολεμιστές των βουνών κατά την μεταβυζαντινή περίοδο.

Τεχνική ρίψης σύμφωνα με τη πολεμική τέχνη του παμμάχου
Τεχνική ρίψης σύμφωνα με τη πολεμική τέχνη του παμμάχου

Βιβλιογραφία

-Apophthegmata patrum 5.18.4 = Apophthegmata 166. Ed. F. Nau, “Histoire des solitaires égyptiens,” Revue de l’Orient Chrétien 13 (1908) 47-57

-Kazhdan, Aleksandr Petrovich and Giles Constable. People and power in Byzantium: an introduction to modern Byzantine studies. Washington, DC: Dumbarton Oaks, 1996.

-Carr, Dr. Karen. (2009). Medieval Games. Retrieved 02-24-10

-Greek Thesaurus. (nd). Olympia sports – Discus – Javelin

-Guttmann, Allen. (1981). Sport Spectators From Antiquity To The Renaissance. Journal Of Sport History, Vol. 8, No. 2, p. 5-27.

-Pankration Totally Explained (2010). Pankration – The Facts: No More, No Less.

-Psahnoudis-Attreides, Ted. (2010). A Brief History of Pankration

-L. Robert, “Pantomimen im Griechischen Orient,” Hermes 65 (1930) 106-122; J.-Y.
-Strasser, “Inscriptions grecques en l’honneur de pantomimes,” Tyche 19 (2004) 175-212

-Schrodt, Barbara. (1981). Sports Of The Byzantine Empire. Journal Of Sport History, Vol. 8, No. 3, p. 40-59.

-Hieronymus, Tractatus LIX in psalmos, ps. 128, 52

-Hesychius, Lexicon K 4648

-Bulletin of the American Society of Papyrologists 47 (2010) 185-204,Pammachon, A New Sport,So!e Remijsen Leuven University

Advertisements

Σκιαμαχία και Χειρονομίαι το ‘Ται-Τσι’ των Βυζαντινών

Σκιαμαχία και Χειρονομίαι κατά την Ελληνική αγωγή του Παμμάχου

Του Γεώργιου Ε. Γεωργά, προπονητή ξιφασκίας , εκπαιδευτής παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Η εξάσκηση στη σκιαμαχία είναι ένα πολύ σημαντικό εργαλείο σε όλα τα μοντέρνα μαχητικά αθλήματα τυ κόσμου. Από την πυγμαχία στο Ται τσι  και από την ξιφασκία kick boxing. Ωστόσο στη μεσαιωνική Ελλάδα, τη περίοδο της Βυζαντινής ή πιο σωστά της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εξασκούνταν σε αυτά τα γυμνάσια όχι μόνο αθλητές και πολεμιστές αλλά και πολίτες ανεξαρτήτου ηλικίας και φύλου. Υπήρχαν τριών ειδών σκιαμαχίες.

Η σκιαμαχία εξασκούνταν όχι μόνο για να αυξήσει κάποιος τις μαχητικές του δυνατότητες στις  Βυζαντινές σχολές πυγμαχίας, παμμάχου και παγκρατίου.  Συνιστούνταν παράλληλα από γιατρούς της εποχής να εξασκούνται στη σκιαμαχία άτομα για να τους βοηθήσει να θεραπευτούν από διάφορες παθήσεις του σώματος και του πνεύματος ή να ενδυναμωθούν.

Το γυμνάσιο που ονομάζονταν σκιαμαχία εκτελούνταν με κινήσεις της πυγμής πάνω σε έναν φανταστικό αντίπαλο και μπορούσε να γίνετε σχεδόν παντού. Είτε στο γυμναστήριο, είτε στην αυλή του σπιτιού του ή στην εξοχή. Οι γιατροί της εποχής το συνιστούσαν για καταπολέμηση της κόπωσης και του κάματου, προφανώς για μυϊκή ενδυνάμωση. Ενώ με τις κινήσεις εκτονώνετε η νευρικότητα και έρχεται η ηρεμία του πνεύματος.  Επίσης το συνιστούσαν για ανάρρωση νεφρικών και εντερικών παθήσεων.

Το δεύτερο γυμνάσιο ήταν η σκιαμαχία να εκτελείτε με κινήσεις χεριών και ποδιών πάλι πάνω  σε έναν φανταστικό αντίπαλο με επιθέσεις γροθιών και λακτισμάτων κάτι ανάλογο με τη σκιαμαχία που συναντούμε στh μοντέρνα πολεμική τέχνη του kick boxing  ή του Κινέζικου sada. Τα δύο αυτά γυμνάσια συνιστούνταν για αθλητές και πολεμιστές για να συνηθίζουν τη κινησιολογία και να κερδίσουν έτσι μυϊκή μνήμη.

Το τρίτο γυμνάσιο της σκιαμαχίας ήταν πιο πολύπλοκό. Οι ασκούμενοι συνέθεταν κινήσεις χεριών και ποδιών σε μια όρχηση (χορογραφία) που πολλές φορές γίνονταν και μετά μουσικών οργάνων. Το γυμνάσιο αυτό ονομάζονταν χειρονομίαι. Το γυμνάσιο των χειρονομιών που στην ουσία ήταν κάτι σαν τις φόρμες του Κινέζικου Ται Τσι. Οι γιατροί πρότειναν να εξασκηθούν σε αυτή την χαρισματική σωματική δραστηριότητα παιδιά, γυναίκες και ηλικιωμένα άτομα. Ενώ ήταν ιδιαίτερα ωφέλιμη σε αδύνατα άτομα. Βυζαντινοί γιατροί γράφουν ότι  το γυμνάσιο των χειρονομιών επιβάλετε για την φυσιολογική ανάπτυξη των παιδιών (αγοριών και κοριτσιών) παράλληλα με υγιεινή διατροφή. Πιο συγκεκριμένα ο Αέτιος ο οποίος ήταν συγγραφέας του Corpus Medicorium Greacorum αναφέρει ότι πρέπει να τη χαρακτηρίζει άνεση και ιλαρότητα για τα παιδιά.

 

Δυστυχώς δεν έχουν επιβιώσει συγγράμματα ή δεν έχουν βρεθεί που να καταγράφουν την κινησιολογία των γυμνασίων αυτών. Ωστόσο το γυμνάσιο της χειρονομιών θα μπορούσε να είναι κάτι σαν και αυτό όπως αποδίδετε από το Ελληνική πολεμική αγωγή του Παμμάχου στο παρακάτω βίντεο από τον κ. Κώστα Δερβένη και τους μαθητές του.

Συνεπώς η Βυζαντινή νοοτροπία προετοίμαζε με έμμεσο τρόπο μαχητές  που θα στελέχωναν το στράτευμα αλλά παράλληλα είχαν και γυμναστικές θεραπευτικές μεθόδους που συναντάμε σε ανατολικούς λαούς. Αυτό έχει μια λογικλη αφού η αυτοκρατορία ήταν ένα  χωνευτήρι λαών.

Βιβλιογραφία

– Προκόπιος, Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι’ (στα Λατινικά De Bellis)
– AETII AMIDENI: Libri medicinalis IΙΙ. Στο: Corpus Medicorum Greacorum
– Prokopios, The Wars of Justinian, 2014, Anthony Kaldellis, H. B. Dewing, Hackett Publishing Company, 2014
– ΚΟΥΖΗΣ Α. Ορειβασίου, ιατρικαί συναγωγαί προς Ιουλιανόν. Βασιλικόν Τυπογραφείον, Αθήνα, 1909
– Λάζος Χρ. Παίζοντας στο χρόνο.  Αρχαιοελληνικά και Βυζαντινά παιγνίδια, 1700 π.Χ.– 1500 μ.Χ. Αίολος, Αθήνα, 2002

Περί γυμνασίας καβαλλαρικής και πεζικής από τα Τακτικά Αυτοκράτορος Λέοντος του Σοφού (β)

ξζ’ ‘Γυμνάζεσθαι δέ καί ούτως ποτέ μέν μετά βεργίων, ποτέ δε μετά γυμνών σπαθίων μερίζεσθαι πρός διφαλαγγίαν, και πάλιν αποκαθίστασθαι…’

 

          Διάταξις Ζ, Περί γυμνασίας καβαλλαρικής και πεζικής, Τακτικά  Αυτοκράτορος Λέοντος του Σοφού

 

Μια συμβουλή από έναν παλιό Αλαμάνο Δάσκαλο των όπλων

‘Αν ο ξιφομάχος έχει γίνει ισχυρός με το τρόπο που μάχεται,  τότε πρέπει να έχει το δίκαιο μαζί του στην μάχη και να έχει βάσιμο λόγο για να πολεμήσει.’

Από τον Mertin Siber, Codex Speyer 1491. Ο οποίος είχε καταγράψει και την οπλομαχία των Ελλήνων του μεσαίωνα.

Christ bearing the Cross

 Christ Bearing the Cross

By George E. Georgas, Fencing coach, Pammachon & Swordsmanship instructor

Christ bearing the Cross. This Byzantine icon of 15th cent which is probably unique is showing Christ carrying the Cross to Golgotha. The icon has anachronisms. The first is that Christ wear the dress of a Roman emperor of 15th cent and the second are the Roman legionaries who escort our Lord are wearing interesting armors and they are holding interesting weapons. The soldier right to Christ wears a 15th cent full plate of Italian origin, he has an Italian helmet a spear with the banner of SPQR and he has a long sword. The soldiers to the left they wear classical Eastern Roman armors. We can see lamellar type of armors, scale mails but also plate armor. All the soldiers have long swords, some they are holding spears and one he has a small shield (buckler). The icon was made from a Greek icon maker Nicolaos Tzafouris who he was working in the city of Candia (now Iraklion) in Crete at the time when Crete was under the control of Venice.
From this Greek made Holy icon we can take the following information. The weapons and armors that the soldiers, archontes and officers used, they did not have differences from the weapons and armors that the Western European kingdoms were use. It is obvious that neither the martial art of the Byzantines was different from other Europeans.

Credit Line: Bashford Dean Memorial Collection, Funds from various donors, 1929
Accession Number: 29.158.746
Medium: Oil and tempera on wood, gold ground
Dimensions: 27 1/4 x 21 1/2 in. (69.2 x 54.6 cm)
Classification: Paintings

The art of archery of early Eastern Roman period

By George E. Georgas, Fencing coach, Pammachon and Historical swordsmanship instructor

To my friend Spyros Bakas

The Byzantine martial art or better say the martial education of Byzantines is a very broad group of many things to study. One of them is the long distance combat that was very important in Byzantine high strategy. Many battles won with the correct use of the archers and the horse archers. But with what way the archers were using their bows? There are enough schools of archery in the world and each have their way. What equipment they had the archers? Are they footman or are they horse archers?
The books that described the high strategy of the Romans they give too may details of the equipment of the soldiers but the authors did not give details of what techniques used in training for melee combat neither for long distance combat. For this reason to know the way of exercises and how they were using their weapons, we study many sources. One of them is the work of Romans or foreign historians, scribers, doctors and others of each period that we want to study.

Procopius of Caesarea was a prominent of early Eastern Roman period from Palaestina Prima. He is one of the last major historians of the ancient Western world. He had an elite education in the Greek classics and also rhetoric at the school of Gaza or at Constantinople or at Berytus. Procopius became adsessor (legal advisor ) to the Magister Millitum Belisarius, who was one of the generals of Justinian the Great. Procopius is the author also of the History of the Wars (in Greek: Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι). On these books the author describes the war of emperor Justinian the great. From there we have a very important note because Procopios describes the Roman way of archery on this period. At the begging he describes how the ancient Greek archers they were fight and what equipment they use and then he describes how the bowmen of his days fought.

…But the bowmen of the present time go into battle wearing corselets and fitted out with greaves which extend up to the knee. From the right side hang their arrows, from the other the sword. And there are some who have a spear also attached to them and, at the shoulders, a sort of small shield without a grip, such as to cover the region of the face and neck. They are expert horsemen, and are able without difficulty to direct their bows to either side while riding at full speed, and to shoot an opponent whether in pursuit or in flight. They draw the bowstring along by the forehead about opposite the right ear, thereby charging the arrow with such an impetus as to kill whoever stands in the way, shield and corselet alike having no power to check its force.
Still there are those who take into consideration none of these things, who reverence and worship the ancient times, and give no credit to modern improvements. But no such consideration will prevent the conclusion that most great and notable deeds have been performed in these wars. And the history of them will begin at some distance back, telling of the fortunes in war of the Romans and the Medes, their reverses and their successes.’

Procopius of Caesarea, History of the Wars Book 1, I