Το άθλημα της πάλης στο Βυζάντιο και η επιβίωση του στις μέρες μας

Αγώνες πάλης από την πρώτη μέρα του πανηγυριού των Αγίων Αποστόλων στο Σόχο.
Αγώνες πάλης από την πρώτη μέρα του πανηγυριού των Αγίων Αποστόλων στο Σόχο.

Του Γεώργιου Ε. Γεωργά προπονητή ξιφασκίας, εκπαιδευτή Παμμάχου και ιστορικής ξιφασκίας

Τα αθλήματα σε όλη τη περίοδο της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εκτός από τη γυμναστική προσέγγιση, την ευεξία και τη προετοιμασία για πολεμικές επιχειρήσεις, είχαν να κάνουν και με την ιατρική.Οι ασκούμενοι εκπαιδεύονταν ανάλογα για αυτό που τους χρειάζονταν. Για παράδειγμα οι στρατιώτες της πρώιμης περιόδου εξασκούνταν στο Πάμμαχον. Μια μέθοδο που θα την χρειάζονταν στο πεδίο της μάχης. Οι Ρωμαίοι γιατροί και μοναχοί που ασχολούνταν με την ιατρική πρότειναν αθλήματα στους ασθενείς τους για να τους βοηθήσουν να θεραπευτούν γρηγορότερα από την νόσο που είχαν.

Ο Διγενής Ακρίτας παλεύοντας με τον Χάρο. Η πάλη / το πάμμαχον έχει περάσει στη Ρωμαϊκή λαϊκή τέχνη μέσα από το έπος του Ακρίτα. Έργο του Δημήτρη Σκουρτέλη.

Ένα από τα αθλήματα ήταν και η πάλη που η ρίζα του τουλάχιστον για τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν η αρχαία Ελλάδα. Η πάλη συνεχίστηκε να εξασκείτε ως μέσο άθλησης αλλά και σαν πολεμική τέχνη σε όλη τη διάρκεια ζωής της αυτοκρατορίας. Πληροφορίες για αυτό παίρνουμε από ιατρούς της εποχής αυτής αλλά και από αρχαιολογικά ευρήματα. Ένα από τα ευρήματα είναι τα δοχεία λαδιού που έχουν βρεθεί σε αρχαιολογικά μέρη που μαρτυρούν ότι ήταν χώροι εξασκήσεως πάλης τόσο από την αρχαία Ελλάδα, από την αρχαία Ρώμη αλλά και από τη Ρωμαϊκή μεσαιωνική (Βυζαντινή) περίοδο. Το λάδι θεωρείται το κατεξοχήν μέσο καθαριότητας του σώματος κατά την αρχαιότητα. Οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά και οι Ρωμαίοι (Βυζαντινοί), άλειφαν με λάδι το σώμα τους μετά το λουτρό, πριν από το δείπνο ή από την ερωτική συνεύρεση, πριν από την άσκηση στις παλαίστρες και τα γυμναστήρια, ακόμα και πριν από τη μάχη.

Σκηνή πάλης από μινιατούρα Βυζαντινού βιβλίου του 10ου αιώνα

Από τη πλούσια ιατρική γραμματεία μαθαίνουμε ότι υπήρχαν δυο σχολές πάλης κατά την πρώιμη περίοδο της πρώιμης περιόδου της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ο Ορειβάσιος ο οποίος ήταν Ρωμαίος γιατρός, στο βιβλίο του ‘Ιατρικαί συναγωγαί προς Ιουλιανόν’ γράφει ότι η πάλη προήγαγε την ευφυΐα και τη δύναμη και αύξανε τη μυϊκή μάζα ενώ ωφελεί το κεφάλι και τονώνει το νευρικό σύστημα. Επίσης μας λέει ότι θεωρείτο ιδανική για την καταπολέμηση των οιδημάτων και του ασκίτη, ενώ ήταν απαγορευτική γι’ αυτούς που πάσχουν από πνευμονολογικά νοσήματα. Ο ίδιος μας δίνει μια σημαντική πληροφορία ότι στην εποχή του υπήρχαν δυο ειδών πάλης. Η όρθια πάλη και η επί του εδάφους που την έλεγαν ‘αλίνδησις’.

Στην όρθια πάλη νικούσε ο παλαιστής που έριχνε στο πάτωμα τον αντίπαλο. Μεγάλος παλαιστής και αθλητής του Παγκρατίου ήταν και ο Ιουστινιανός ο Μέγας ο όποιος είναι και άγιος της Ορθόδοξης εκκλησίας. Στη εποχή του άνθιζαν πολλές σχολές πάλης στη Κωνσταντινούπολη.

Ο Ιουστινιανός ο Μέγας ο οποίος είναι και άγιος της Ορθόδοξης εκκλησίας, πριν γίνει αυτοκράτορας όταν ακόμα υπηρετούσε ως εξκουβήτορας ήταν αθλητής της πάλης και του παγκρατίου.

Η πληροφορία αυτή μας έρχεται από τον ιστορικό Προκόπιο χρονικογράφο της εποχής αυτής. Γράφει στο βιβλίο του Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι’ (στα Λατινικά De Bellis) :

Αλλά ένας Πέρσης, ένας νεαρός, ήρθε καλπάζοντας πολύ κοντά στον Ρωμαϊκό στρατό και άρχιζε να τους προκαλεί όλους λέγοντας να έρθει κάποιος να μονομαχήσει μαζί του. Όμως κανείς στρατιώτης του Ρωμαϊκού στρατεύματος δεν τόλμησε να τα βάλει μαζί του και να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο της μονομαχίας, εκτός από ένα νεαρό τον Ανδρέα. Ήταν ένας υπηρέτης από το επιτελείο του Βούτζη. Δεν ήταν στρατιώτης και δεν είχε εκπαιδευτεί στα όπλα, ήταν όμως ένας μαθητευόμενος παλαιστής σε μια σχολή πάλης του Βυζαντίου (όπου Βυζάντιο εννοεί την Κωνσταντινούπολη και τα γύρο χωριά της). Η δουλειά του στο στράτευμα ήταν να φροντίζει το μπάνιο του Βούτζη, ενώ είχε γεννηθεί στο Βυζάντιο. Αυτός ο άντρας είχε το θάρρος, χωρίς να έχει πάρει κάποια διαταγή από τον Βούτζη ή κάποιον άλλον, να βγει έξω από τις γραμμές της Ρωμαϊκής φάλαγγας και να αντιμετωπίσει τον Πέρση σε μονομαχία.
Ο Ανδρέας έπιασε τον βάρβαρο όσο προσπαθούσε να βρει πως θα του επιτεθεί, έτρεξε πεζός και έριξε το ακόντιο του και πέτυχε τον Πέρση στη δεξιά πλευρά του στήθους του. Ο Πέρσης δεν κατάλαβε καν από που του ήρθε το χτύπημα και έπεσε από το άλογο του. Τότε ο Ανδρέας έτρεξε, έπεσε πάνω του, του έκανε μια λαβή ακινητοποιώντας τον και με ένα μικρό μαχαίρι έσφαξε τον βάρβαρο σαν τα ζώα που θυσίαζαν οι αρχαίοι ιερείς στους θεούς. Αμέσως μετά μια τεράστια ιαχή κραυγών ακουστήκαν από τις επάλξεις της πόλης και από τις φάλαγγες του Ρωμαϊκού στρατού.
Όμως οι Πέρσες οργίστηκαν πολύ και έστειλαν και άλλο ιππέα για τον ίδιο σκοπό. Αυτή τη φορά όμως ο πολεμιστής ήταν πολύ ψηλός και δυνατός, όχι νεαρός αλλά ώριμος αφού οι τρίχες του κεφαλιού είχαν γκριζάρει. Ο καβαλάρης ήρθε στον εχθρικό στρατό και χτύπησε έντονα το μαστίγιο του το άλογο του, ήθελε να δήξει ότι ήταν εκεί για να μονομαχήσει με κάποιον Ρωμαίο. Όταν κανείς Ρωμαίος δεν ήταν πρόθυμος να τα βάλει μαζί του, ο Ανδρέας βγήκε για άλλη μια φορά μπροστά παρόλο που ο Ερμογένης του το είχε απαγορέψει, περνώντας απαρατήρητος από τους Ρωμαίους πολεμιστές. Αυτή τη φορά ήρθε με άλογο. Κάλπασαν ο ένας εναντίον του άλλου με το δόρυ τους, σημαδεύοντας και οι δυο τον μικρό θώρακα που φορούσαν, τελευταία στιγμή απόφυγαν το χτύπημα με δύναμη αλλά τα κεφάλια των αλόγων τους χτύπησαν μεταξύ τους και έπεσαν κάτω μαζί με τους αναβάτες. Οι δυο άντρες έπεσαν ο ένας δίπλα στον άλλον. Προσπαθούσαν γρήγορα να σηκωθούν όρθιοι αλλά ο Πέρσης δεν ήταν δυνατόν να το καταφέρει εύκολα γιατί ήταν πολύ ογκώδες. Αντίθετα ο Ανδρέας πρόβλεψε τις κινήσεις του Πέρση από την συνεχή εξάσκηση που έκανε στη σχολή της πάλης στο Βυζάντιο, τον χτύπησε όπως σηκώνονταν στο γόνατο, και καθώς έπεφτε στο έδαφος τον αποτελείωσε. Αμέσως μετά ένας βρυχηθμός ακούστηκε από τις επάλξεις της πόλης και από τον Ρωμαϊκό στρατό, μεγαλύτερος από τον προηγούμενο και οι Πέρσες διέλυσαν τις γραμμές τους και υποχώρησαν στο Αμμόδιο, ενώ οι Ρωμαίοι άρχιζαν να ψέλνουν τον παιάνα της νίκης και να επιστρέφουν στη ασφάλεια του οχυρού γιατί είχε είδη σκοτεινιάσει.

Προετοιμασία των παλαιστών καθώς αλείφονται με λάδι.

Αυτό το είδος πάλης επιβίωσε και στο μεσαίωνα. Η πληροφορία μας έρχεται από το βιβλίο του Ιωάννη Σκυλίτζη ‘Sinopsis Historiarum’ στο κεφάλαιο που περιγράφει την ζωή του αυτοκράτορα Βασίλειου του Α του Μακεδόνα. Ο Βασίλειος πριν γίνει αυτοκράτορας ήταν ιπποκόμος ενός άρχοντα. Σε ένα τουρνουά πάλης που έγινε μέσα στην αυτοκρατορική αυλή, ένας Βούλγαρος παλαιστής είχε νικήσει όλους τους Ρωμαίους και όλους τους ξένους πρωταθλητές. Οι Ρωμαίοι ήταν δυσαρεστημένοι οπότε ο αριστοκράτης πρότεινε να εκπροσωπήσει τους Ρωμαίους ο ιπποκόμος του Βασίλειος. Οι Βούλγαροι δέχτηκαν και αμέσως στήθηκε η αρένα ρίχνοντας άμμο στο πάτωμα και οι παλαιστές αλείφτηκαν με λάδι. Οι δυο μαχητές ήρθαν στα χέρια και ο Βούλγαρος προσπαθούσε να πιάσει τον Βασίλειο και να τον σηκώσει για να του κάνει ρίψη. Ο Βασίλειος συνεχώς του ξέφευγε έως ότου βρήκε την ευκαιρία και έπιασε τον Βούλγαρο παλαιστή και τον σήκωσε πάνω από κεφάλι του και στρίβοντας τον, τον έριξε στο πάτωμα δίνοντας την νίκη στους Ρωμαίους.

Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων περίπου το 1920
Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων περίπου το 1920

Ο δεύτερος τύπος πάλης ήταν ο επί του εδάφους που έπρεπε ο παλαιστής να ακινητοποιήσει τον αντίπαλο του στο έδαφος. Την πρώιμη περίοδο διδάσκονταν ξεχωριστά από τη όρθια πάλη. Δεν ξέρουμε αν οι παλαιστές ξεκινούσαν γονατιστοί με σκοπό να ακινητοποιήσουν τον αντίπαλο τους. Για να μην αναφέρετε σε μεταγενέστερη γραμματεία ή θα εγκαταλείφθηκε ή θα συγχωνεύτηκε με την όρθια πάλη. Από ιατρικού ενδιαφέροντος ο Ορειβάσιος στο βιβλίο του ‘Ιατρικαί συναγωγαί προς Ιουλιανόν’ μας λέει ότι η πάλη επί του εδάφους (αλίνδησις) ωφελεί την οσφυϊκή και την κοιλιακή χώρα, καθώς και τα γόνατα.

Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων απο τους αγώνες του 2016

Η πάλη ως είδος άθλησης και ως πολεμική τέχνη συνεχίστηκε για πολλά χρόνια ακόμα και μετά τη πτώση της αυτοκρατορίας το 1453. Αυτό φαίνετε στα βιβλία μάχης του μεσαίωνα και της αναγέννησης που παρόμοιες τεχνικές χρησιμοποιούσαν και οι Ιταλοί αλλά και οι Γερμανοί μαχητές στις σχολές τους. Σύμφωνα πάλι με τη βιβλιογραφία από τα βιβλία μάχης που έχουμε διαθέσιμα φαίνεται πως o δεύτερος τύπος πάλης δηλαδή η επί του εδάφους δεν χρησιμοποιούνταν ή ήταν πολύ περιορισμένος την περίοδο αυτή.

Ο Άγιος Νέστωρ παλεύει με τον Λυαίο, από Βυζαντινή εικόνα του Αγίου Δημητρίου.

 

 

Εν κατακλείδι η πάλη στον Ελλαδικό χώρο συνεχίστηκε χωρίς να σταματήσει η εκπαίδευση σε αυτή, ακόμα τη περίοδο της Οθωμανικής κατάκτησης. Επίσης γνωρίζουμε ότι οι αρματολοί και οι κλέφτες εξασκούνταν στην πάλη ανελλιπώς.Ιδιαιτέρα στην Βόρεια Ελλάδα έχουμε το φαινόμενο των Μπεχλιβάνηδων. Η Περσικής προέλευσης πάλη έγινε ιδιαίτερα γνωστή στα Βαλκάνια και λάβαιναν μέρος παλαιστές από όλα τα Μιλιέτ (Τουρκικά: Milliyet). Η πάλη αυτή συνεχίζετε ακόμα και στις μέρες μας. Οι παλαιστές αλείφονται με λάδι και παλεύουν ενώ η πάλη αυτή συνεχίζεται και στο έδαφος.

Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων
Παλαιστές από το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων

Στο χωριό Σόχο της Θεσσαλονίκης κάθε χρόνο στο τριήμερο πανηγύρη για την εορτή των Αγίων Αποστόλων, μετά την Θεία Λειτουργία και μετά τούς αγώνες δρόμου των 100 και των 1500 μέτρων, και σκοποβολής γίνετε αγώνας της  παραδοσιακής αυτής πάλης μαζεύοντας 100 παλαιστές απο Ελλάδα και Τουρκία. Η πάλη αυτή  που έχει μεν τις ρίζες στην Περσία, έχει περάσει στη ψυχή των Ελλήνων ως Ρωμαίικη δηλαδή Ελληνό -Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) και είναι ζωντανή για αιώνες στο χώρο των Βαλκανίων χωρίς να χρειάζεται κάποιο εγχειρίδιο μάχης για να πιστοποιηθεί.

 

Βιβλιογραφία

– Προκόπιος, Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι’ (στα Λατινικά De Bellis)
– Prokopios, The Wars of Justinian, 2014, Anthony Kaldellis, H. B. Dewing, Hackett Publishing Company, 2014
– Κούζης Α. Ορειβασίου, ιατρικαι συναγωγαί προς Ιουλιανόν, Βασιλικόν Τυπογραφείον, Αθήνα, 1909
– The therapeutic use of sport during the Byzantine period, N. STAVRAKAKIS, E. ALBANIDIS , Pulmonary Function Laboratory, Department of Pulmonology, “Venizelio-Pananion” General Hospital of Heraklion, Crete, Department of Physical Education and Sport Science, Democritus University of Thrace, Komotini, Greece, Archives of Hellenic Medicine 2015, 32(1):96–101
– Ιωάννη Σκυλίτζη ‘Sinopsis Historiarum’
– Talhoffer Fechtbuck (MS Chart.A.558)
– Μουσείο ελιάς και ελληνικού λαδιού. Οδηγός, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα 2007, σ. 27-29.
Interesting duels between Byzantines and Persians, by Nicholas Petrou, Historian and member of the Academy of Historical European Martial Arts ‘Leontes’

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s